Tarkawica

Patrz hasło: Ostrówek.

Tarkawica to nazwa topograficzna wskazująca, że na tym terenie występowały tarki (owoce tarniny) [Kosyl 1978, 33].

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstała Tarkawica nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41] W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich rubieży księstwa zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

Tarkawica należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Tarkawica podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszły one w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Tarkawica w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazła się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Tarkawica znalazła się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej.

W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernie lubelską i siedlecką Tarkawica znalazła się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Tarkawica należała do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego (w latach II wojny światowej w powiecie radzyńskim). W latach 1975–1998 w „małym” województwie lubelskim, potem ponownie w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Dębica. Ze spisu z 1856 r. wiadomo, że w jej skład wchodziły następujące miejscowości: Dębica, Tarkawica, Zawada i Żurawiniec. Początkowo dobra te należały do Małachowskich, którzy wyznaczali zastępcę na urząd wójta. Dopiero Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr osobiście sprawował obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Czemierniki [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Tarkawica [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś stała się siedzibą gromady [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. po likwidacji tej gromady włączono ją do gromady Kamienowola, której nazwę zmieniono wówczas na Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100, 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Część szlachecka Tarkawicy określana była jako Tarchawka – [Sochacka, 2014a, 47] . U Jana Długosza w spisie miejscowości parafii kockiej użyto zapisu Tarchawycze Grothonis [LB, 2, 567]. Być może chodziło o jakąś część wsi należącą do niejakiego Grota, może brata Mikołaja z Ostrowa [Sochacka, 2014a, 48]

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Bartkowiec Jan, Bielecki Feliks, Bielecki Franciszek, Biełowski Jan, Bocian Jakub, Bocian Jan (1), Bocian Jan (2), Bocian Jan (3), Bocian Józef, Gaweł Andrzej, Gaweł Szczepan, Jamielewicz Paweł, Jaszcz Kazimierz, Jaszcz Szymon, Karczewski Feliks, Karczewski Jan, Karczmarz Andrzej, Karczmarz Bartłomiej, Karpiński Józef, Kawałek Jan, Kazubek Andrzej, Kazubek Kazimierz, Kopiec Antoni, Kopiec Jan, Kopiec Józef, Kopiec Marianna, Kostecki Kazimierz, Kozak Błażej, Kur Wojciech, Kus Józef, Kusiak Feliks, Kusiak Jan, Kusiak Marcin, Kusiak Marianna, Kusyk Jan, Kusyk Marianna, Kusyk Michał, Kusyk Piotr, Kusyk Tomasz, Listos Maciej, Listos Mikołaj, Machoń Ludwik, Madej Paweł, Madej Piotr, Misztal Jan, Nowacka Łucja, Osiej Jakub, Paluszek Józef, Piecak Andrzej, Piecak Józef, Piecak Sylwester, Pietrzyk Wojciech, Różyk Jan, Różyk Karol, Sagan Szczepan, Sałata Józef, Skubisz Jan, Skubisz Piotr, Smolarz Jan, Sylira Jan, Szczęch Wojciech, Świec Józef, Świeć Łukasz, Tkaczyk Franciszek, Wasik Michał, Wawerek Paweł, Wawerek Szczepan, Włoch Jan i Żeleźnik Jan [APL, ZTL, sygn. 1703].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2000 odkryto 29 stanowisk, głównie o charakterze śladów osadniczych – w kilku przypadkach nieliczne odpadki krzemienne i fragmenty ceramiki naczyniowej przypisano bliżej nieokreślonym pradziejom. Najstarszy horyzont chronologiczny dotyczy obozowiska z późnego mezolitu, skąd pochodzą m.in. drapacze i zbrojnik trapezowaty (niekreślone kulturowo). Ułamki naczyń pochodzą ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych), także późnego neolitu i/lub wczesnej epoki brązu. Kolejny horyzont odnosi się do wczesnej epoki żelaza (kultura: łużycka, pomorska). Na kilku stanowiskach zebrano ceramikę ze średniowiecza, zarówno wczesnego (do X w., XI-XII w.), jak i późnego. Znaczna część ułamków naczyń pochodzi z okresu nowożytnego (w zakresie XVII-XVIII w.). Niezależnie od ich chronologii są związane z aktywnością gospodarczą, np. z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól. Na jednym ze stanowisk datowanym na VIII-X/XI w. ilość znalezionej ceramiki może wskazywać na pozostałości po siedlisku. Być może z ludnością okresu wczesnego średniowiecza należy łączyć grupę blisko 60 kopców [NID, AZP obszar 69-81; Szumiło 2014, 19].
Prowadzone na jednym stanowisku badania wykopaliskowe przez Marcina Juścińskiego w latach 2001-2003 i 2005 odsłoniły relikty osady z okresu rzymskiego (kultura przeworska). Wśród odkrytych blisko 90 obiektów, poza dominującymi jamami gospodarczymi, wyróżniono „długi dom” (16×5 m), półziemiankę, palenisko, relikty pieca, a w obiektach i poza nimi – fragmenty naczyń, przęśliki, fibulę żelazną, także przepalone kości. Stwierdzono również starsze osadnictwo w postaci materiałów krzemiennych z mezolitu (brak afiliacji kulturowej) i ceramicznych z późnego neolitu (kultura amfor kulistych?), wczesnej epoki brązu (kultura: mierzanowicka, trzciniecka), wczesnej epoki żelaza (kultura łużycka) i wczesnego średniowiecza [Juściński 2004; także Gołub et al. 2004, 18-19; 2005, 28-29; Kłosińska, Juściński 2005; Szumiło 2014, 24, ryc. 3].

Wieś Tarkawica powstała zapewne w wieku XIII z inicjatywy książęcej lub rycerskiej [Sochacka, 2044a, 45] Po raz pierwszy została wymieniona w 1317 r. jako jedna z wsi należących do braci Dzierżka i Ostasza z Bejsc [KdM, 2, nr 602]

Wieś Tarkawica wzmiankowana w źródłach z początku wieku XIV w połowie stanowiła własność Dzierżka i Ostasza z Bejsc a w połowie biskupów płockich [Sochacka, 2014a, 45]. Część szlachecka w późniejszych latach była dziedziczona przez kolejnych potomków wspomnianego Ostasza. Niestety szczątkowe informacje źródłowe nie pozwalają ich wymienić. Dopiero w 1414 r. wspomniany został Jan a w 1426 Mikołaj [APL, KZL, 5, 183; SHGL, 239]. W końcu XV w. jako jej właściciel wymieniany został Mikołaja de Dąbrowicza et de Tarchawka , który w 1489 r. sprzedał ją Mikołajowi z Ostrowa [APL, KZL, 9, k. 571v].

Jednocześnie posiadamy informację, że w 1480 r. królewska połowa wsi znajdowała się w zastawie u Zawiszy tenutarius de Dąmbycza [APL, KZL, 9, k. 295v]. Po nim tenutę tę posiadał Jan Zawiszyc w 1487 r. a następnie być może wspomniany Mikołaj z Ostrowa. Niestety Mikołaj z Ostrowa zaczął zaciągać długi pod zastaw tych majętności co doprowadziło w 1502 r. do przeniesienia prawa do nich na poręczyciela tych zobowiązań Macieja Ziółkowskiego a następnie na Mikołaja Firleja z Dąbrowicy starostę lubelskiego [AGAD, MK, 21, 225-225v; MK, 98, k. 269; P. Jusiak, 2011, 95].  14 VI 1505 r. spłacił za 200 grzywien i 130 florenów pretensje do połowy Tarkawicy oraz Dębicy Marcina i Macieja Ziółkowskich [AGAD, MK, ks. 21, k. 225-225v; MRPS, cz. 3, nr 1453]. 11 VI 1505 r. uzyskał potwierdzenie swych praw do wykupionych wsi, wraz z zapisem wyłożonych już sum [AGAD, MK, ks. 21, k. 225-225v; MRPS, cz. 3, nr 2280]. W latach 1508-1509 uzyskał nadanie dotychczas dzierżawionych wsi (Dębica i połowa Tarkawicy) [AGAD, MK, ks. 23, k. 442-443, k. 526-528; MRPS, cz. 4, nr 459, 561]. W 1515 r. uzyskał też zgodę na wykupienie tenuty kockiej, którą ostatecznie wykupił 16 III 1518 r. co pozwoliło mu wejść w użytkowanie połowy Tarkawicy należącej do tego klucza. [AGAD, MK, ks. 29, k. 241, 241; ks. 31, k. 88, 391; MRPS, cz. 4, nr 10782, 10789, 11427, 11526] Ostatecznie 4 I 1522 r. król Zygmunt Stary nadał Mikołajowi Firlejowi klucz kocki w dziedziczne posiadanie, jako nagrodę za dotychczasową służbę [AGAD, MK, ks. 31, k. 88; MRPS, cz. 4, nr 11427]. Od tego momentu Tarkawica stała się częścią rodzinnego majątku Firlejów przechodząc po śmierci Mikołaja w 1526 r. na jego syna Piotra przyszłego wojewodę ruskiego a następnie jego syna Jana wojewodę krakowskiego i marszałka wielkiego koronnego. Po śmierci Jana Firleja w 1574 r. , który doczekał się 5 synów doszło do podziału jego majątku. Interesująca nas Tarkawica została przyłączona do dóbr markuszowskich i przekazana Piotrowi (†1619) [AGAD, MK, ks. 135, k. 774-777]. Wkrótce jednak Piotr wyzbył się majętności w tej części Korony i przeniósł się w inną jej część a Tarkawica przeszła na brata Jana podskarbiego koronnego († 1614) a po jego śmierci pozostawione przez niego dobra uległy podziałowi między żyjących członków rodu. Dobra markuszowskie i czemiernickie przypadły Henrykowi synowi wspomnianego Jana podskarbiego koronnego (†1635). Wybrał on karierę duchowną i został biskupem poznańskim. Po nim przejął je jego bratanek Stanisław kasztelan lubelski, syn Andrzeja starosty kazimierskiego. Stanisław Firlej w 1654 r. porzucił życie świeckie i został księdzem. Dobra poważnie zadłużone przekazał synowi Janowi Prokopowi zmarłemu po 1667 r. ostatniemu przedstawicielowi tej linii rodu. W tym czasie wymierały też inne linii Firlejów i sytuację postanowił wykorzystać podkanclerzy Stanisław Szczuka, który zaczął je wykupować dla króla Jana III Sobieskiego. 13 X 1683 r. wykupił Dębicę i Tarkawicę [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5]. Dzięki Szczuce Tarkawica przeszła na własność Sobieskich a w wyniku podziału z 1698 r. przypadła królewiczowi Jakubowi [APL, KGL, RMO, ks. 202, k. 104-105v; Jusiak, 2014, 104]. Jakub Sobieski zaciągał kolejne pożyczki pod zastaw tych dóbr początkowo u Stanisława Szczuki a następnie Stefana Humieckiego, wojewody podolskiego. Ostatecznie w 1719 r. królewicz Jakub zobowiązał się do sprzedaży swych dóbr wraz z Tarkawicą Humieckiemu, który wszedł w ich posiadanie rok później. [APL, KGL, RMO, ks. 221, k. 945; Jusiak, 2014, 105]. Stefan Humiecki utrzymał te dobra do swej śmierci w 1736 r. a po nim objął je jego syn Ignacy wraz z żoną Teresą z Pociejów, która zarządzała nimi jeszcze w 1760 r. już po śmierci męża. Następnie wraz z ręką siostry Ignacego Izabeli, która wyszła za Jana Małachowskiego przeszły na własność kolejnej rodziny, której przedstawiciele jeszcze przez długie lata spłacali ciążące na nich długi. [APL, KGL, RMO, ks. 311, k. 122, 203, 277, 280-281, 284; ks. 319, k. 216-216v; Jusiak, 2014, 105-106]

Majątki Ostrówek i Dębica będące częścią dóbr czemiernickich należały do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. udziały od rodzeństwa wykupił Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn brata Stanisława – Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Dębica do których należała m.in. Tarkawica, które przeszły na własność Czackich (Michała, Rozalii z Czackich Tarnowskiej i Antoniny z Czackich Krasińskiej), rodziny wcześniej zmarłych żon Stanisława (były rodzonymi siostrami). Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 r. W 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski. Przed 1823 r. folwark Zawada z Tarkawicą przeniesiono do dóbr Ostrówek. Józef Małachowski w 1833 r. podarował dobra Dębica swojemu synowi Napoleonowi. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona Małachowskiego (zm. 1838) dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841). Według podziału spadku po nim z 1841 r. dobra Dębica odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. dobra te nabył Antoni Sierakowski. Można przypuszczać, że planował on wzmocnić dobra Dębica, gdyż przyłączył do nich wieś Tarkawicę. Sierakowski sprzedał Zawadę i Dębicę Ewarystowi Grodzickiemu w 1862 roku. W 1864 r. ziemia we wsi w wyniku uwłaszczenia chłopów przeszła na ich własność [SRwLub., Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 884; Koprukowniak, 2002a, s. 103-104; Tarasiuk, 2014a, s. 116-122].

Ludność zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii Wniebowzięcia NMP w Kocku najpierw dekanatu radomskiego, biskupstwa krakowskiego. W 1531 r. przeszła wraz z całą parafią do archidiakonatu lubelskiego. Ta sytuacja utrzymała się aż do rozbiorów. W 1805 r. weszła do nowoutworzonej diecezji lubelskiej. [SHGL, 64, 104] Po reformie administracyjnej struktur Kościoła rzymskokatolickiego w Królestwie Polskim w 1818 r. znalazła się ona w diecezji podlaskiej, z przerwą w latach 1867–1918 gdy ponownie należała do diecezji lubelskiej.

W Tarkawicy w 1894 r. powstała 1-klasowa szkoła rosyjska. W 1910 r. zapisanych było do niej 70 dzieci, jednak rzeczywista liczba pobierających naukę wynosiła ok. 60 uczniów. Dzienna frekwencja w niej nigdy nie przekraczała 30 uczniów. W Tarkawicy po odzyskaniu niepodległości przez Polskę ulokowano 2-klasową szkołę powszechną. Do placówki tej uczęszczały dzieci z Tarkawicy i Kolonii Dębica. Począwszy od roku szkolnego 1926/1927 zmienił się zasięg terytorialny działania placówki oświatowej. Dzieci z Kolonii Dębica zostały przypisane do szkoły w Dębicy. Tym samym szkoła tarkawicka zaczęła promadzić uczniów z samej Tarkawicy oraz 3 kolonii: Babczyzna, Binduga i Żurawiniec [Latawiec, 2014b, s. 217-265]. W 1930 r. do 2-klasowej szkoły we wsi uczęszczało 117 dzieci [Falski, 1933, s. 160].

W rejestrze pogłównego z 1674 r. wykazano, że wsi mieszkało 66 poddanych [AGAD, ASK, dz. I, ks. 162, 47], podobnie jak w tym z 1676 r. [ŻD, 14, 25a]

W 1787 r. w Tarkawicy zamieszkiwało 144 mężczyzn i 141 kobiet oraz 31 dzieci powyżej 7 roku życia i 96 poniżej lat 7 wyznania katolickiego. Mieszkali też Żydzi: 2 mężczyzn, 4 kobiety, 1 dziecko powyżej 7 lat i 2 małych poniżej 7 roku życia. Wykazano też 4 osoby powyżej 80 roku życia [Spis ludności diecezji, 260]

Według wykazu z 1827 r. w Tarkawicy (Turkowice) znajdowało się 53 domów zamieszkanych przez 326 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 244]. W 1860 r. mieszkało tam 225 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 110 budynkach zamieszkiwało 647 osób, w tym 645 rzymskich katolików i 2 ewangelików [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 54]. W 1943 r. we wsi żyło 823 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 47]. W 2021 r. w Tarkawicy mieszkało 472 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Tarkawicy na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku Zawada.

W Liber beneficiorum Jana Długosza odnotowano 7 łanów kmiecych (po 3,5 w części królewskiej i biskupiej), ale nie odnotowano młyna. [LB, 2, 566].

W 1531 r. wykazano w Tarkawicy 4 łany kmiece [ŹD, 14, 349]. Niewielka ilość wykazanych łanów była niewspółmierna do uzyskanej kwoty ze sprzedaży Tarkawicy wraz z Dębicą (800 grzywien). Jej wartość powiększały znacznie rozległe użytki leśne i łąkowe, czyli dochody z gospodarki hodowlanej, być może także bartnictwa [Sochacka, 2014a, 58]

W 1626 r. odnotowano we wsi 12 półłanków osiadłych, młyn, karczmę, rzemieślnika, i 7 komornic ubogich. Całość zapłaconego poboru wyniosła 23 floreny u 12 groszy [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626 r., 23]

W ciągu tych stu lat odnotowano przyrost ziemi uprawnej z 4 do 6 łanów i wzrost liczby gospodarstw kmiecych z 4 do 12, ale nastąpił też spadek wielkości tych gospodarstw z łanowego do półłanowego. [Jusiak, 2014, 62]. Ta sama liczba 12 półłanków osiadłych wykazana została także w rejestrze z 1663 r., gdzie wymieniono też młyn, karczmę i rzemieślnika i 7 komornic ubogich [Jusiak, 2014, 62-63].

Tymczasem w taryfie łanowego z 1747 r. odnotowano, że w połowie wieku XVII we wsi uprawiano 7 łanów i jeden półłanek. Znajdowała się też jedna zagroda i 2 ćwierćzagrody [APL, KgL, RMO, ks. 304, 13v]

Chłopów posiadających gospodarstwa obowiązywały prawa i obciążenia wynikające z inwentarza sporządzonego w 1806 roku. Pełni gospodarze musieli odrabiać 3 dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo przez cały rok oraz dodatkowo latem 3 dni pańszczyzny pieszej tygodniowo. Poza tym musieli oni odpracować przymusowy najem (latem – dzień pieszy i zimą – dzień sprzężajny). Płacili również 0,90 rb. czynszu. Musieli dawać również daniny: gęś, dwa koguty, 15 jaj i 6 motków przędziwa. Istniał przymus zsypki zboża po 4 garnce żyta, 8 garnców owsa i 20 funtów siana (czynszownicy z morgi dawali kwartę żyta i dwie kwarty owsa) na przyszłe zapomogi dla chłopów w razie klęsk. W 1846 r. rosyjskie władze państwowe chcąc przynajmniej częściowo uregulować obciążenia włościan, nakazały sporządzenie tzw. tabel prestacyjnych, w których zapisano zarówno ich stan posiadania, jak i ciążące na nich obowiązki. Część z nich została odgórnie zniesiona: szarwark do melioracji i pomocy przy groblach i młynie, chodzenie po kolei do cegielni za zapłatę w cegłach na murowanie pieców i kominów (lub tzw. pielenie za cegłę), stróża dworska, dawanie czeladzi do dworu i oddawania korca popiołu. Zniesiono również przymusowy najem po zaniżonych stawkach do 7,5 kop. za dzień. Przy tym każdy z gospodarzy był zobowiązany do wysiewania 13 lub 14,5 korców zboża, czyli więcej niż wynosiła ich załoga dworska (ozimina – 5 korców, jarzyna – 3 korce 20 garnców). Ponadto mieli oni należące do dworu zabudowania (dom, spichlerz, stodoła, szopa, obora i chlew), narzędzia rolnicze (wóz, pług, brona, kosa i siekiera) oraz dwa woły [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218]. W 1861 r. wśród wsi, które odmówiły odrabiania pańszczyzny znalazła się Tarkawica (od 14 do 29 kwietnia) [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, adm. 1804, 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Tarkawicy uwłaszczono 38 gospodarstw mających po ok. 26 mórg, będących w posiadaniu 68 właścicieli i jeden plac. Razem chłopi otrzymali na własność 1182 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. W związku z tym, że chłopi nie otrzymali na własność lasów przysługiwało im prawo korzystania w ograniczonym zakresie z lasów dworskich. Gospodarstwa nr 1–34 z Tarkawicy miały otrzymywać po 39 fur opału rocznie oraz w miarę potrzeby materiał budowlany oraz raz na 5 lat drzewo na wóz i 2 graby na sanie co 2 lata. Pozostałe osady z tych miejscowości miały otrzymywać drzewo proporcjonalnie do ich obszaru, w tym na opał łącznie 195 wozów. Z czasem nieprecyzyjne zapisy „w miarę potrzeby” zaczęto uściślać. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Gospodarstwa z działu I tabel likwidacyjnych otrzymały prawo pasienia bydła, oprócz owiec, w lesie dworskim, z wyłączeniem obszarów po wycince lasu na 9 lat, chyba że wcześniej wypasane będzie tam bydło dworskie. Chłopi z Tarkawicy mogli paść poza tym swoje bydło w zaroślach Olszyna i ługu Łęgi od jego wykoszenia do 23 kwietnia następnego roku. Były to zapisy nieprecyzyjne, gdyż nie miały zapisanych żadnych limitów ilościowych. Tymczasem po uwłaszczeniu stan pogłowia zwierząt w gospodarstwach chłopskich zaczął szybko wzrastać. Prowadziło to do sporów na linii właściciele dóbr – chłopi. Chcąc je zażegnywać zawierano porozumienia dokładnie określające zakres serwitutów. Serwituty były dużym obciążeniem majątków, wobec czego ziemianie dążyli do ich wykupienia. Według zatwierdzonej w 1883 r. ugody chłopi z Dębicy i Tarkawicy otrzymali w zamian za serwituty leśne 252 mórg [APL, ZTL, sygn. 1703].

Niewielka część ludności utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1898 r. we wsi działał zakład mięsny (właściciel: Mateusz Kazubek) [APL, Izba Skarbowa Lubelska, 2465]. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Tarkawicy działał sklep z artykułami kolonialnymi należący do J. Kusyka, szewcem był S. Kusyk, zaś właścicielem wiatraka był Michał Krygier. [KAP, 1930, s. 557].

• Pod wsią Tarkawica 14 stycznia 1864 r. stoczyły walkę wycofujące się po bitwie pod Wolą Skromowską oddziały powstańcze Michała Mareckiego i Józefa Lenieckiego. Musiały one wycofać się przed przeważającymi siłami rosyjskimi, ponosząc przy tym straty. Według danych źródłowych poległo 6 powstańców a kolejnych 15 rannych miało dostać się do niewoli rosyjskiej. Wśród wziętych do niewoli miał znajdować się m.in. brat Pawła Szymony zesłanego za bunt w 1861 r. Został on potem zesłany na Syberię [Tomczyk, 1977, s. 287].
• W 1918 r. powstało w Tarkawicy Stowarzyszenie Spożywcze. Prezesem był Józef Guz, a w zarządzie zasiadali Franciszek Siwek i Karol Kazubek. We wsi działały też koła ZMW „Wici”, Zjednoczenia Lewicy Chłopskiej „Samopomoc” [Szumiło, 2014b, s. 169-171].