Luszawa

Patrz hasło: Ostrówek.

W przeszłości używano różnych form zapisu nazwy: Lusawa (1444), Luschawa (1447), Luschowa (1461), Lusszawa, Lyusschawa (1470-1480), Lyvsawa (1512), Lussawa (1529), Lussava (1531), Lossowa (1547), Liossowa (1563), Lusawa (1787), Luszawa. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Lus, Lusz z sufiksem -owa [NMP, 2005, t. 6, s. 239].

Nazwa Luszawa jest nazwą dzierżawczą, czyli pochodzącą od imienia człowieka (Lusz?), którego własnością albo przedmiotem zarządu mogła być wieś, a także łąka czy dąbrowa, w której powstała później wieś. [Kosyl 1978, 22]

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstała Luszawa nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41]. Następnie po 1138 r. znajdowały się w księstwie krakowsko-sandomierskim. W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się tegoż księstwa rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich jego rubieży zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

Luszawa od początku swego istnienia należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidował on z dotychczasowym podziałem. Luszawa podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszłoo ono w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Luszawa w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazła się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Luszawa znalazła się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej.

W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernię lubelską i siedlecką Luszawa znalazła się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Luszawa należała do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w małym województwie lubelskim, potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Ostrówek. W jej skład wchodziły następujące miejscowości: Antoniówka, Kamienna Wola, Luszawa, Ostrówek i Tyniec. Początkowo dobra te należały do Małachowskich, którzy wyznaczali zastępcę na urząd wójta. Dopiero Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr osobiście sprawował obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706].

Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. powstała gmina Ostrówek. W jej skład weszła m.in. Luszawa [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1871 r. Komitet Urządzający w Królestwie Polskim zmienił nazwę gminy Ostrówek na gmina Luszawa [„Люблинские губернские ведомости”, 1870, nr 10, s. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Luszawa [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1948 r. w miejsce gminy Luszawa utworzono gminę Leszkowice [DzU, 1948, nr 60, poz. 470]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Ostrówek, w 1960 r. przekształconej w gromadę Kamienowola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64; 1959, nr 9, poz. 63]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Władze gminy były wybierane na zgromadzeniach gminnych. Pierwszym wójtem gminy Ostrówek był Błażej Gadzała, gospodarz z Luszawy (1864–1869). W kolejnych latach urząd ten sprawowali: Karol Machoń (1869–1872), Józef Rybak (1875–1881) – zmarł w czasie pełnienia urzędu wójta, Antoni Panek (1881), Jan Kamiński (1881–1884), Ignacy Niewęgłowski (1884–1886), Wawrzyniec Cieniuch (1886–1890), Ignacy Baran (1890–1893/4), Franciszek Topyła (1893/4–1902), Andrzej Pachucki (1902–1905), Adam Wójtowicz (1905–1911) i Jan Gadzała (1911–1915). Wobec analfabetyzmu wielu wójtów, w gminie Ostrówek – Luszawa umiał pisać pierwszy wójt Gadzała, a następnie dopiero Topyła, olbrzymie znaczenie miała funkcja pisarza gminnego. W Luszawie przez wiele lat był nim Franciszek Rosiewicz (1864–1866, 1874–do końca lat 80.). Potem pisarzami gminnymi w Luszawie byli m.in. Roman Sawicki, Konstanty Jurkowski, Włodzimierz Gagaluk, Stanisław Weber, Ludwik Węcławski i Mieczysław Skoweżak. Po odzyskaniu niepodległości wójtami byli: Stanisław Granat (1919-1923), Roman Chajbert (1923-1927), Andrzej Piekarz (1927-1929), Jan Oliński (1929-1932), Karol Topyła (1932-1937), Ignacy Mazur (?), August Czarnecki (1940), Franciszek Piotrowski (1941–1942), Stefan Marosz (1943), Szczepan Dzięciołek (1944-po 1950) [Tarasiuk, 2014a, s. 112-113; Szumiło, 2014b, s. 174-178].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1843 r. odnotowano następujące nazwy terenowe: Bibnie, Bilka, Borek, Kępa, Kopicha, Ług, Stawisko i Wygon [APL, HwLub., sygn. 52].

We wsi Luszawa w 1843 r. gospodarstwa posiadali: Maciej Wójcik, Jakub Machoń, Tomasz Kozioł, Józef Jazowski, Franek Sałata, Andrzej Paśnik, Jan Kozak, Szymon Kozak, Stanisław Wojciech, Kacper Kwasek, Maciej Listos, Andrzej Listos, Jan Listos, Jakub Sobieszek, Michał Kuz, Antoni Paśnik, Józef Kozak, Błażej Wnuk, Michał Granat, Szymon Malesa, Wawrzyniec Listos, Kazimierz Zdunek, Andrzej Kozak, Andrzej Machoń, Wincenty Paśnik, Paweł Paluszek, Wawrzyniec Granat, Paweł Paśnik, Józef Paśnik, Antoni Ozonek, Antoni Wolański, Stanisław Kwasek, Marcin Osiej, Jan Bober, Wojciech Gadzała, Paweł Kwasek, Jan Paśnik, Tomasz Osiej, Jan Paśnik, Wojciech Pasek, Stanisław Listos, Maciej Kozak, Piotr Paśnik i Jan Skubisz [APL, HwLub., sygn. 54].

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Bober Michał, Bocian Franciszek, Bocian Kazimierz, Boryła Antoni, Boryła Józef, Gadzała Błażej, Gadzała Michał, Gadzała Paweł, Kozak Józef, Kozak Stanisław, Kozak Szymon, Kozow Jan, Krupa Stanisław, Kusyk Józef, Kuz Paweł, Kwasek Jan, Kwasek Kasper, Listos Andrzej, Listos Franciszek, Listos Franciszka, Listos Jakub, Listos Józef, Listos Łukasz, Listos Maciej, Malesza Szymon, Ochoń Andrzej, Osiej, Osiej Stanisław, Osiej Wawrzyniec, Ostenis Marcin, Ostęp Józef, Ozonek Franciszek, Ozonek Jan, Pasznik Andrzej, Pasznik Grzegorz, Pasznik Jan, Pasznik Jan, Pasznik Marcin, Pasznik Michał, Pasznik Michał starszy, Pasznik Piotr, Pasznik Wojciech, Pasznik Wojciech, Rola Maciej, Różyk Jakub, Sobieszek Jan, Sobieszek Kazimierz, Sobieszek Tomasz, Stelmach Franciszek, Szewczyk Micha, Witek Andrzej, Wnuk Mateusz, Wojcik Franciszek, Wojcik Michał, Wojcik Paweł, Wojszis Stanisław, Wolański Szymon, Zdunek Franciszek i Zdunek Józef [APL, ZTL, sygn. 1640].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 1997 odkryto 21 stanowisk, na których zebrano nieliczne odpadki krzemienne oraz ceramikę naczyniową. Na ich podstawie na kilku stanowiskach stwierdzono przede wszystkim ślady osadnicze nieokreślne chronologicznie. W jednym przypadku zebranych kilkanaście zabytków krzemiennych pochodzi z obozowiska mezolitycznego (bliżej niedatowanego). Kolejny horyzont pradziejowy związany jest z późnym neolitem. W części wsi zwanej Borki, w trakcie prac kanalizacyjno-wodociągowych w roku 1991 znaleziono siekierę krzemienną. Ponadto w tym miejscu miały znajdować się bliżej nieznane kości i przedmioty metalowe (?). Na podstawie morfologii jedynie zachowanej siekiery prawdopodobnie naruszono grób z końca neolitu (kultura ceramiki sznurowej?) [Bargieł, Libera 1993, 37]. Następne ułamki ceramiki naczyniowej pochodzą z kilku faz średniowiecza (w zakresie X-XIV w.) oraz okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.). Niezależnie od ich chronologii są związane z aktywnością gospodarczą, np. z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól [NID, AZP obszary 70-82 i 71-81].

Luszawa po raz pierwszy została wspomniana w pierwszej połowie wieku XV w wypisach sporządzonych z zaginionej dziś księgi oficjała lubelskiego datowanych na lata 1425-1435 [Wojciechowski, 1962, 7]. Zapewne powstała wcześniej w XIV a może nawet w XIII w. [Sochacka, 2014a, 48-49]. Choć trzeba przyznać, że najstarsze ślady ceramiki odkryte w czasie badań archeologicznych datowane są na XI-XIII w. [Rozwałka 2013, 39]. Kolejna wzmianka o tej wsi pochodzi  z 1442 r., gdy niejaki Stanisław de Luszawa pozwał Jana z Kocka [APL, KzL, 1, 131]. Swoje powstanie zawdzięczała zapewne któremuś z biskupów płockich, właścicieli Kocka, który polecił lokować wieś zwiększając tym samym czerpane z klucza kockiego dochody. [Sochacka, 2014a, 49]

Luszawa należała początkowo do klucza kockiego znajdującego się w posiadaniu biskupów płockich. To w Luszawie miał swój folwark wójt kocki oraz znajdował się też młyn. [LB, 1, 630]. Własność biskupów poświadczona jest dopiero w roku 1461 [APL, KzL 5, k. 291], ale zapewne dysponowali nią znacznie wcześniej [Sochacka, 2014a, 45]

Na przełomie XV i XVI w. dobrami nad Wieprzem i Tyśmienicą zainteresowali się Firlejowie systematycznie powiększając swój stan posiadania w tej części ziemi lubelskiej i łukowskiej. W 1515 r. Mikołaj Firlej uzyskał zgodę monarszą na wykupienie tenuty kockiej, którą ostatecznie nabył 16 III 1518 r. [AGAD, MK, ks. 29, k. 241, 241; ks. 31, k. 88, 391; MRPS, cz. 4, nr 10782, 10789, 11427, 11526] Ostatecznie 4 I 1522 r. król Zygmunt Stary nadał Mikołajowi Firlejowi klucz kocki w dziedziczne posiadanie, jako nagrodę za dotychczasową służbę [AGAD, MK, ks. 31, k. 88; MRPS, cz. 4, nr 11427]. W skład klucza kockiego wchodziła też interesująca nas wieś Luszawa, która od tego momentu stała się częścią rodzinnego majątku Firlejów przechodząc po śmierci Mikołaja w 1526 r. na jego syna Piotra przyszłego wojewodę ruskiego a następnie na jego syna Jana wojewodę krakowskiego i marszałka wielkiego koronnego. Po śmierci Jana Firleja w 1574 r., który pozostawił 5 synów doszło do podziału jego majątku. Interesująca nas Luszawa wchodząca w skład dóbr czemiernickich przypadła najmłodszemu Henrykowi przyszłemu arcybiskupowi gnieźnieńskiemu (†1626)  [AGAD, MK, ks. 135, k. 774-777]. Po jego śmierci dobrami czemiernickimi wraz z Luszawą zarządzał Henryk syn Jana podskarbiego koronnego aż do swej śmierci  w 1635. Wybrał on karierę duchowną i został biskupem poznańskim. Po nim przejął je jego bratanek Stanisław kasztelan lubelski, syn Andrzeja starosty kazimierskiego. Stanisław Firlej w 1654 r. porzucił życie świeckie i został księdzem. Dobra poważnie zadłużone przekazał synowi Janowi Prokopowi zmarłemu po 1667 r. ostatniemu przedstawicielowi tej linii rodu. W tym czasie wymierały też inne linie Firlejów i sytuację postanowił wykorzystać podkanclerzy Stanisław Szczuka, który zaczął je wykupować dla króla Jana III Sobieskiego. 23 VI 1684 r. wykupił m.in. Luszawę od wdowy po dotychczasowym niespłaconym wierzycielu Firlejów Bernardzie Głuszczyńskim , który co najmniej od 1669 r. posiadał prawo do nich. [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5]. Dzięki Szczuce Luszawa przeszła na własność Sobieskich a w wyniku podziału z 1698 r. przypadła królewiczowi Jakubowi [APL, KGL, RMO, ks. 202, k. 104-105v; Jusiak, 2014, 104]. Jakub Sobieski zaciągał kolejne pożyczki pod zastaw tych dóbr początkowo u Stanisława Szczuki a następnie Stefana Humieckiego, wojewody podolskiego. Ostatecznie w 1719 r. królewicz Jakub zobowiązał się do sprzedaży swych dóbr wraz z Tarkawicą Humieckiemu, który wszedł w ich posiadanie rok później. [APL, KGL, RMO, ks. 221, k. 945; Jusiak, 2014, 105]. Stefan Humiecki utrzymał te dobra do swej śmierci w 1736 r. a po nim objął je jego syn Ignacy wraz z żoną Teresą z Pociejów, która zarządzała nimi jeszcze w 1760 r. już po śmierci męża. Następnie wraz z ręką siostry Ignacego Izabeli, która wyszła za Jana Małachowskiego przeszły na własność kolejnej rodziny, której przedstawiciele jeszcze przez długie lata spłacali ciążące na nich długi. [APL, KGL, RMO, ks. 311, k. 122, 203, 277, 280-281, 284; ks. 319, k. 216-216v; Jusiak, 2014, 105-106]

Majątki Ostrówek i Dębica będące częścią dóbr czemiernickich należały do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił je Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony z kolei na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Ostrówek, w których skład wchodziła m.in. wieś Luszawa. Przypadł on w udziale siostrze Stanisława Karolinie po mężu Grabińskiej, żonie Wojciecha. Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony 14 VI 1811 r. W 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski [Koprukowniak, 2002, s. 79]. Józef Małachowski w 1833 r. podarował dobra Ostrówek swojemu synowi Napoleonowi. Wcześniej odłączono od nich dobra Wierzchowiny i młyn na Łubie. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona Małachowskiego (zm. 1838 r.) dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841 r.). Według podziału spadku po nim z 1841 r. dobra Ostrówek odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. dobra te nabył Antoni Sierakowski. Dobra Ostrówek sprzedał on w 1849 r. Kamilowi Zaleskiemu. Ten zaś w 1857 r. odprzedał je Aleksandrowi Jachołkowskiemu, od którego odkupiła je w 1861 r. jego siostra Maria z Jachołkowskich Grodzicka, żona Leopolda Grodzickiego [APL, HwLub., sygn. 53]. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia ziemia przeszła na własność chłopów.

Ludność zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii pw. Wniebowzięcia NMP w Kocku. Początkowo wchodziła w skład dekanatu radomskiego, biskupstwa krakowskiego. W 1531 r. przeszła wraz z całą parafią do archidiakonatu lubelskiego. Ta sytuacja utrzymała się aż do rozbiorów. W 1805 r. weszła do nowoutworzonej diecezji lubelskiej. [SHGL, 64, 104]

Do 1805 r. wchodziła ona w skład diecezji chełmskiej, a potem do nowoutworzonej diecezji lubelskiej. Po reformie administracyjnej struktur Kościoła rzymskokatolickiego w 1818 r. znalazła się w diecezji podlaskiej. W latach 1867–1918 ponownie w granicach diecezji lubelskiej, po czym wróciła do diecezji siedleckiej (podlaskiej) na okres 1918-1925. W 1921 r. wieś weszła w skład nowoerygowanej parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Ostrówku. Obecnie część wsi należy do parafii w Leszkowicach.

W Luszawie 1-klasową koedukacyjną szkołę otwarto w 1866 roku. W 1908 r. do szkoły uczęszczało tylko 37 dzieci. W latach okupacji austro-węgierskiej zaczęła ona funkcjonować prawdopodobnie jesienią 1915 roku. Pod koniec 1918 r otrzymała status 2-klasowej szkoły elementarnej składającej się z 5 oddziałów. W związku z likwidacją jednego etatu nauczycielskiego w 1936 r. zdegradowano ją do statusu 1-klasowej [Latawiec, 2014b, s. 217-265]. W 1930 r. do 2-klasowej szkoły we wsi uczęszczało 112 dzieci [Falski, 1933, s. 160].

W rejestrze pogłównego z 1676 r. odnotowano 40 podanych mieszkających w Luszawie [AGAD, ASK, dz. I, ks. 162, 47]

W 1787 r. odnotowano w Luszawie 105 mężczyzn, 101 kobiet, 39 dzieci powyżej 7 roku życia i 69 poniżej 7 roku życia wyznania katolickiego, nie wykazano dysydentów, a jedynie 4 mężczyzn i 4 kobiety wraz z 1 dzieckiem powyżej 7 roku życia i 2 poniżej tego wieku. [Spis ludności diecezji, 260]

W 1860 r. mieszkało tam 345 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. W 1890 r. mieszkało we wsi mieszkało 851 osób (839 katolików, 11 Żydów i jeden prawosławny) [APL, Akta gminy Leszkowice, sygn. 54]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi zamieszkiwało 607 osób, w tym 595 rzymskich katolików i 12 osób wyznania mojżeszowego, poza tym kolejnych 39 osób tego wyznania mieszkało w karczmie i osadzie młyńskiej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 56]. W 1943 r. we wsi żyło 633 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 43]. W 2021 r. w Luszawie mieszkało 306 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Luszawy na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Ostrówku.

W końcu XV w. wykazano w Luszawie 4 łany ziemi kmiecej i 2 należące do folwarku wójta kockiego. Był też młyn. Kmiecie płacili 12 groszy czynszu z łanu, oraz obciążeni byli pańszczyzną. Dziesięcina wynosiła w sumie z tych łanów 3 grzywny a biskup dodatkowo pobierał corocznie po 4 koguty z gospodarstwa. Obciążeni byli też kmiecie transportem ładunków na potrzeby biskupstwa płockiego dokądkolwiek im nakażą [LB, 1, 632; Sochacka, 2014a, 57]. Niewątpliwie wartość wsi powiększały rozległe użytki leśne i łąkowe. W 1531 r. wykazano w Luszawie tylko 3 łany kmiece [ŹD, 14, 349]

W rejestrze z 1626 r. wykazano 8 półłanków osiadłych, karczmę, młyn i 4 komornice ubogie. [Rejestr poborowy woj, lubelskiego z 1626, 23]. W ciągu tych stu niemal lat wzrosła liczba gospodarstw kmiecych z 3 do 8, ale przy jednoczesnym spadku ich wielkości. W miejsce gospodarstw pełnołanowych pojawiły się gospodarstwa półłanowe. W kolejnym rejestrze z 1663 r. powtórzono te same wielkości co w tym z 1626 r. [Jusiak, 2014, 63].

W taryfie łanowego z 1747 r. odnotowano, że w połowie wieku XVII we wsi uprawiano 5 łanów oraz wykazano jeszcze jedną ćwierćzagrodę. [APL, KgL, RMO, ks. 304, k. 13v

Chłopów posiadających pełne gospodarstwa obowiązywały następujące prawa i obciążenia wynikające z inwentarza sporządzonego w 1806 roku. Musieli oni odrabiać po 3 dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo przez cały rok oraz dodatkowo latem 3 dni pańszczyzny pieszej tygodniowo. Poza tym mieli odpracować przymusowy najem (latem – dzień pieszy i zimą – dzień sprzężajny). Płacili 0,90 rb. czynszu. Musieli dawać do dworu również daniny: gęś, dwa koguty, 15 jaj i 6 motków przędziwa. Istniał przymus zsypki zboża po 4 garnce żyta, 8 garnców owsa i 20 funtów siana (czynszownicy z morgi dawali kwartę żyta i dwie kwarty owsa) na przyszłe zapomogi dla chłopów. W 1846 r. rosyjskie władze państwowe chcąc przynajmniej częściowo uregulować obciążenia włościan, nakazały sporządzenie tzw. tabel prestacyjnych, w których zapisano zarówno ich stan posiadania, jak i ciążące na nich obowiązki. Część z nich została odgórnie zniesiona: szarwark do melioracji i pomocy przy groblach i młynie, chodzenie po kolei do cegielni za zapłatę w cegłach na murowanie pieców i kominów (lub tzw. pielenie za cegłę), stróża dworska, dawanie czeladzi do dworu i oddawania korca popiołu. Zniesiono również przymusowy najem po zaniżonych stawkach do 7,5 kop. za dzień. Przy tym każdy z gospodarzy był zobowiązany do wysiewania 13 lub 14,5 korców zboża, czyli więcej niż wynosiła ich załoga dworska (ozimina – 5 korców, jarzyna – 3 korce 20 garnców). Ponadto mieli oni należące do dworu zabudowania (dom, spichlerz, stodoła, szopa, obora i chlew), narzędzia rolnicze (wóz, pług, brona, kosa i siekiera) oraz dwa woły [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218]. W 1861 r. chłopi ze wsi odmówili odrabiania pańszczyzny (od 14 do 26 kwietnia) [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, adm. 1804, 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Luszawie uwłaszczono 42 gospodarstw mających po ok. 22-23 mórg, będących w posiadaniu 56 właścicieli. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono trzech zagrodników, osadę sołtysa, wygon, pastwisko i nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność 1449 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. W związku z tym, że chłopi nie otrzymali na własność lasów przysługiwało im prawo korzystania w ograniczonym zakresie z lasów dworskich. W Luszawie włościanie otrzymali prawo do otrzymywania w miarę potrzeb drzewa na budynki, narzędzia i płoty oraz jedną furę latem i dwie zimą opału. Z czasem nieprecyzyjne zapisy „w miarę potrzeby” zaczęto uściślać. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Gospodarstwa z działu I tabel likwidacyjnych otrzymały prawo pasienia bydła, oprócz owiec, w lesie dworskim, z wyłączeniem obszarów po wycince lasu na 9 lat, chyba że wcześniej wypasane będzie tam bydło dworskie. Były to zapisy nieprecyzyjne, gdyż nie miały zapisanych żadnych limitów ilościowych. Tymczasem po uwłaszczeniu stan pogłowia zwierząt w gospodarstwach chłopskich zaczął szybko wzrastać. Prowadziło to do sporów na linii właściciele dóbr – chłopi. Chcąc je zażegnywać zawierano porozumienia dokładnie określające zakres serwitutów. Serwituty były dużym obciążeniem majątków, wobec czego ziemianie dążyli do ich wykupienia. W 1875 r. serwituty leśne zostały zniesione w dobrach Ostrówek. Na mocy tego porozumienia włościanie z Luszawy otrzymali 209 mórg lasu [APL, ZTL, sygn. 1640].

Część ludności utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1898 r. we wsi działały sklepy z tzw. drobnicą (właściciele: Stanisław Kozak, Josif Handelsman; Nuta Tunkielszwarc) [APL, Izba Skarbowa Lubelska, 2465]. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Luszawie firmę zajmującą się handlem bydłem prowadził Tunkielszwarc, kaszarnię Michał Bober, kowalem był B. Bancerz, cieślą L. Bocian. Działało tu kilka sklepów spożywczych J. Handelsmana, J. Kowalczyka i M. Krychowskiego. Były też wiatraki Jana Czerskiego, F. Górki, P. Makucha i Jana Mizerackiego [KAP, 1930].

• Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie we wsi nastąpiło ożywienie życia społeczno-politycznego. We wsi działały koła Stronnictwa Ludowego, Komunistycznej Partii Polski. W lipcu 1919 r. powstało Stowarzyszenie Spożywcze „Społem” w Luszawie. Jego zarząd tworzyli wówczas: Piotr Osiej (prezes), Władysław Paśnik (sekretarz), Franciszek Kur (skarbnik) [Szumiło, 2014b, s. 169-171].