Kamienowola

Patrz hasło: Ostrówek.

W przeszłości używano różnych form zapisu nazwy miejscowości: Kamionawola (1563), Wola Kamionowa (1580), Kamionowa Wola (1603), Wola Kamienna (1786), Kamienna Wola (1827), Kamienno Wola (1882), Kamienowola (1899), Kamiennowola (1933); Kamienowola, Kamiennowola. Obecna forma obowiązuje od 2005 roku. Nazwa pochodzi od słowa ‘wola’, ‘wólka’ i ‘kamieny’, ‘kamiony’ [NMP, 2001, t. 4, s. 292].

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstała Kamiennowola nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41] W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich rubieży księstwa zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

Kamienowola należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Wieś podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszły one w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu Lubelszczyzny do Księstwa Warszawskiego, Kamienowola w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazła się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Kamienowola znalazła się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej.

W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernię lubelską i siedlecką Kamienowola znalazła się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę Kamienowola należała do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w małym województwie lubelskim, potem znalazła się w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Ostrówek. W jej skład wchodziły następujące miejscowości: Antoniówka, Kamienna Wola, Luszawa, Ostrówek i Tyniec. Początkowo dobra te należały do Małachowskich, którzy wyznaczali zastępcę wójta. Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr osobiście sprawował obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował kolejny ich właściciel Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706].

Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. powstała gmina Ostrówek. W jej skład weszły następujące jednostki administracyjne: Ostrówek, Kamienowola, Luszawa, Żurawiniec i Leszkowice [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1871 r. Komitet Urządzający w Królestwie Polskim zmienił nazwę gminy Ostrówek na gmina Luszawa [„Люблинские губернские ведомости”, 1870, nr 10, s. 4]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kamienowola [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1948 r. w miejsce gminy Luszawa utworzono gminę Leszkowice [DzU, 1948, nr 60, poz. 470]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Ostrówek, w 1960 r. przekształconej w gromadę Kamienowola [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64; 1959, nr 9, poz. 63]. W 1969 r. wieś po likwidacji tej gromady włączono do gromady Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

W 1843 r. odnotowano następujące nazwy terenowe: Gliniska, Górka i Przymiarki [APL, HwLub., sygn. 52].

W Kamienowoli w 1843 r. gospodarstwa posiadali: Piotr Bocian, Marcin Bocian, Maciej Skubisz, Jan Bocian, Szczepan Pachucki, Tomasz Granat, Tomasz Kaprak, Tomasz Skubisz, Andrzej Skubisz, Adam Granat, Andrzej Pachucki, Paweł Skubisz, Kazimierz Golonka, Antoni Paśnik, Wojciech Osiej i Franciszek Skubisz [APL, HwLub., sygn. 54].

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Bocian Michał, Bocian Michał¸ Cur Jan, Golanko Józef, Granat Ludwik, Granat Michał, Granat Szczepan, Kopryk Tomasz, Musik Franciszek, Osioł Józef, Pachucki Antoni, Pachucki Wojciech, Powałka Jan, Sikora Tomasz, Skubisz Andrzej, Skubisz Jan, Skubisz Jan, Skubisz Józef, Skubisz Kazimierz¸ Skubisz Szczepan, Stelmach Jan, Szewczyk Jan, Szewczyk Józef i Tynkielszwarc Zelman [APL, ZTL, sygn. 1617].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2002 odkryto 9 stanowisk, na których zebrano wyłącznie po kilka ułamków naczyń glinianych, głównie o charakterze śladów osadniczych. W pojedynczym przypadku fragmenty ceramiki pochodzą z nieokreślonej fazy wczesnego średniowiecza, w pozostałych z okresu nowożytnego (w tym z XVI i XVII w.). Niezależnie od ich chronologii są związane z aktywnością gospodarczą, np. z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól, a w dwóch przypadkach być może z siedliskami [NID, AZP obszar 70-82].

Kamienna Wola powstała przy odgałęzieniu „drogi kockiej”. Droga ta powstała zapewne w późnym średniowieczu jako alternatywa dla dotychczas używanego szlaku wzdłuż Wieprza i Tyśmienicy. Ta nowa droga skracała znacznie podróż między osadami wokół dzisiejszego Lubartowa a osadami wokół Koziegorynku i Radzynia lokowanego w 1468 r. [Sochacka, 1987, 159]

Sama miejscowość powstała zapewne w pierwszej połowie wieku XVI, gdy ówcześni właściciele Firlejowie chcieli lepiej zagospodarować posiadane dobra karczując kolejne połacie lasu i zakładając nowe wsie i folwarki. Jedną z nowych osad założonych na gruntach wsi Dębica była właśnie interesująca nas wieś wymieniona w podziale dóbr po Piotrze Firleju z 1557 r. jako Dębicka Wola vel Kamienna. [AGAD, MK, ks. 89, k. 262-262v; Jusiak, 2014, 91]. Zapewne swoje powstanie zawdzięczała więc Piotrowi Firlejowi wojewodzie ruskiemu [† 1553]

Kamienowola została wymieniona w podziale dóbr z 1557 r. między synów Piotra Firleja wojewody ruskiego, który mógł być jej założycielem. W podziale tym przypadła najstarszemu Janowi wojewodzie krakowskiemu i marszałkowi wielkiemu koronnemu wraz z innymi dobrami czemiernickimi i kockimi. Po śmierci tegoż Jana Firleja w 1574 r. doszło do podziału jego majątku między 5 jego synów. Kamienowola przypadła najmłodszemu Henrykowi, przyszłemu arcybiskupowi gnieźnieńskiemu, któremu przypadły dobra czemiernickie [AGAD, MK, ks. 135, k. 774-777; Jusiak, 2014, 98]. Po jego  śmierci w 1626 r. zarząd nad tymi majętnościami przejął Henryk, biskup poznański syn Jana podskarbiego koronnego, który zmarł w 1635 r. Po nim przeszły one na jego bratanka Stanisława kasztelana lubelskiego a następnie na jego syna Jana, gdyż sam Stanisław po śmierci żony został księdzem w 1654 r. Jan Firlej zmarł bezdzietnie po 1676 r. [Jusiak 2014, 102]. Wygaśnięcie tej linii Firlejów oraz niejasność kwestii spadkowych i własnościowych,  pogłębiona poważnym zadłużeniem tych dóbr wykorzystał podkanclerzy Stanisława Szczuka, który zaczął wykupować ciążące na nich długi w imieniu króla Jana III Sobieskiego. 23 VI 1684 r. wykupił Kamienowolę od Joanny Głuszczyńskiej wdowy po Bernardzie Głuszczyńskim, poprzednim dzierżawcy tych dóbr, który starał się przejąć je na własność. Wydaje się, że uzyskał on prawo do tych dóbr za niespłacone długi ze strony Firlejów [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5; Jusiak, 2014, 103-104]. Dzięki Szczuce dobra czemiernickie wraz z Kamienowolą  przeszły ostatecznie na własność Sobieskich a w wyniku podziału rodowych dóbr z 1698 r. przypadły one królewiczowi Jakubowi [APL, KGL, RMO, ks. 202, k. 104-105v; Jusiak, 2014, 104]. Jakub Sobieski zaciągał kolejne pożyczki pod zastaw tych dóbr początkowo u Stanisława Szczuki a następnie Stefana Humieckiego, wojewody podolskiego. Ostatecznie w 1719 r. królewicz Jakub zobowiązał się do sprzedaży dóbr czemiernickich wraz z Kamienowolą Humieckiemu, który wszedł w ich posiadanie rok później. [APL, KGL, RMO, ks. 221, k. 945; Jusiak, 2014, 105]. Stefan Humiecki utrzymał dobra czemiernickie do swej śmierci w 1736 r. a po nim objął je jego syn Ignacy wraz z żoną Teresą z Pociejów, która zarządzała nimi jeszcze w 1760 r. już po śmierci męża. Następnie wraz z ręką siostry Ignacego Izabeli, która wyszła za Jana Małachowskiego przeszły na własność kolejnej rodziny, której przedstawiciele jeszcze przez długie lata spłacali ciążące na nich długi. [APL, KGL, RMO, ks. 311, k. 122, 203, 277, 280-281, 284; ks. 319, k. 216-216v; Jusiak, 2014, 105-106]

Majątek Ostrówek będący częścią dóbr czemiernickich należał do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił je od rodzeństwa Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony z kolei na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Ostrówek, do których należała m.in. wieś Kamienowola. Przypadł on w udziale siostrze Stanisława Karolinie po mężu Grabińskiej, żonie Wojciecha. Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 r. W 1812 r. kupił je brat byłego właściciela Stanisława – Józef Małachowski. Ten w 1833 r. podarował dobra Ostrówek synowi Napoleonowi. Wcześniej odłączono od niego dobra Wierzchowiny i młyn na Łubie. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona (zm. 1838) dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841). Według podziału spadku po nim dobra Ostrówek odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. dobra te nabył od niej Antoni Sierakowski. Sprzedał on je w 1849 r. Kamilowi Zaleskiemu. Ten zaś w 1857 r. odprzedał je Aleksandrowi Jachołkowskiemu, od którego odkupiła je w 1861 r. jego siostra Maria z Jachołkowskich Grodzicka, żona Leopolda Grodzickiego. Znaczna część ziemi w 1864 r. w wyniku uwłaszczenia przeszła na własność chłopów. We wsi w posiadaniu dotychczasowej dziedziczki pozostała tylko osada karczemna [APL, HwLub., sygn. 53; SRL, Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 8].

Ludność zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii p.w. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w Czemiernikach w diecezji lubelskiej. W 1921 r. weszła w skład nowoerygowanej parafii Matki Bożej Częstochowskiej w Ostrówku [Filipowicz, 2023].

Żydzi zamieszkujący dawniej we wsi należeli do okręgu bożniczego w Czemiernikach.

Szkoła w Kamienowoli powstała w 1917 roku. Od roku szkolnego 1925/1926 miała funkcjonować w Kamienowoli jedna szkoła powstała z połączenia dotychczas funkcjonujących w Kamienowoli, Kolonii Ostrówek, Ostrówek, Cegielni, Antoniówce i Kolonii Dębica. Powstał w ten sposób obwód szkolny z jedną 5-klasową placówką oświatową. Z początkiem roku szkolnego 1926/1927 przekształcono tę placówkę w szkołę 6-klasową [Latawiec, 2014b, s. 217-265]. W 1930 r. szkoła we wsi już nie istniała [Falski, 1933, s. 160].

W rejestrze pogłównego z 1674 r. wykazano 31 poddanych [AGAD, ASK, dz. 1, ks. 162, 30]. W rejestrze z roku 1676 odnotowano 25 poddanych. [ŹD, 14, 16a].

W 1787 r. we wsi mieszkało 37 mężczyzn, 37 kobiet, 25 dzieci powyżej 7 roku życia oraz 53 poniżej tego wieku wyznania katolickiego. Wykazano też 5 mężczyzn, 6 kobiet i 1 dziecko powyżej 7 roku życia a 3 poniżej tego wieku wyznania mojżeszowego. [Spis ludności diecezji, 261] 

Według wykazu z 1827 r. w Kamienowoli znajdowało się 20 domów zamieszkanych przez 145 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 194]. W 1860 r. mieszkało tam 115 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. W 1890 r. mieszkało we wsi mieszkało 390 osób (368 katolików i 27 Żydów) [APL, Akta gminy Leszkowice, sygn. 54]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi zamieszkiwało 325 osób, w tym 317 łacinników, ewangelik i 7 osób wyznania mojżeszowego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 42, s. 56]. W 1943 r. we wsi żyło 372 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 43]. W 2021 r. w Kamienowoli mieszkało 278 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kamienowoli na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi ze wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku Ostrówku, a od 1843 r. w folwarku w Antoniówce.

W 1626 r. wykazano w Woli Kamienowej 20 półłanków, karczmę, 3 rzemieślników i 3 komornice. [Rejestr poborowy woj. lubelskiego z 1626 r., 48]. W 1663 r. w kolejnym rejestrze powtórzono dokładnie te same informacje [Jusiak, 2014, 63]. W taryfie łanowego z z 1747 r. odnotowano, że w połowie wieku XVII w Woli Kamienowej znajdowało się 11 łanów [APL, KgL, RMO, ks. 304, 22v]

Chłopów posiadających pełne gospodarstwa obowiązywały następujące prawa i obciążenia wynikające z inwentarza sporządzonego w 1806 roku. Musieli oni odrabiać po 3 dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo przez cały rok oraz dodatkowo latem 3 dni pańszczyzny pieszej tygodniowo. Poza tym mieli odpracować przymusowy najem (latem – dzień pieszy i zimą – dzień sprzężajny). Płacili 0,90 rb. czynszu. Musieli dawać do dworu również daniny: gęś, dwa koguty, 15 jaj i 6 motków przędziwa. Istniał przymus zsypki zboża po 4 garnce żyta, 8 garnców owsa i 20 funtów siana (czynszownicy z morgi dawali kwartę żyta i dwie kwarty owsa) na przyszłe zapomogi dla chłopów. W 1846 r. rosyjskie władze państwowe chcąc przynajmniej częściowo uregulować obciążenia włościan, nakazały sporządzenie tzw. tabel prestacyjnych, w których zapisano zarówno ich stan posiadania, jak i ciążące na nich obowiązki. Część z nich została odgórnie zniesiona: szarwark do melioracji i pomocy przy groblach i młynie, chodzenie po kolei do cegielni za zapłatę w cegłach na murowanie pieców i kominów (lub tzw. odpielenie za cegłę), stróża dworska, dawanie czeladzi do dworu i oddawania korca popiołu. Zniesiono również przymusowy najem po zaniżonych stawkach do 7,5 kop. za dzień. Przy tym każdy z gospodarzy był zobowiązany do wysiewania 13 lub 14,5 korców zboża, czyli więcej niż wynosiła ich załoga dworska (ozimina – 5 korców, jarzyna – 3 korce 20 garnców). Ponadto mieli oni należące do dworu zabudowania (dom, spichlerz, stodoła, szopa, obora i chlew), narzędzia rolnicze (wóz, pług, brona, kosa i siekiera) oraz dwa woły [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218]. W 1861 r. wśród wsi, które odmówiły odrabiania pańszczyzny znalazła się Kamienowola (od 14 do 26 kwietnia) [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, adm. 1804, 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Kamienowoli uwłaszczono 19 gospodarstw mających po ok. 27-29 mórg. W oparciu o prawo z 1864 roku uwłaszczono jedno gospodarstwo (27 mórg), cztery mniejsze (2-6 mórg), osadę pastucha, wygon oraz nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność ok. 486 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. W związku z tym, że chłopi nie otrzymali na własność lasów przysługiwało im prawo korzystania w ograniczonym zakresie z lasów dworskich. Osady z działu I tabeli uwłaszczeniowej wsi Kamienowola miały otrzymywać drzewo na naprawę i budowę budynków, żerdzie i chrust na ogrodzenia na miarę potrzeb, raz na siedem lat drzewo na jeden wóz i raz na pięć lat na pług. Ponadto po wozie tygodniowo drzewa na opał. Chłopi z działu II tabeli mieli prawo do otrzymywania 8 wozów opału rocznie. Z czasem nieprecyzyjne zapisy „w miarę potrzeby” zaczęto uściślać. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Gospodarstwa z działu I tabel likwidacyjnych otrzymały prawo pasienia bydła, oprócz owiec, w lesie dworskim, z wyłączeniem obszarów po wycince lasu na 9 lat, chyba że wcześniej wypasane będzie tam bydło dworskie. Były to zapisy nieprecyzyjne, gdyż nie miały zapisanych żadnych limitów ilościowych. Tymczasem po uwłaszczeniu stan pogłowia zwierząt w gospodarstwach chłopskich zaczął szybko wzrastać. Prowadziło to do sporów na linii właściciele dóbr – chłopi. Chcąc je zażegnywać zawierano porozumienia dokładnie określające zakres serwitutów. Włościanie z Kamienowoli otrzymali również zapisane w tabelach likwidacyjnych prawo do łowienia ryb w Wieprzu w miejscach gdzie ich pola stykały się z rzeką. Serwituty były dużym obciążeniem majątków, wobec czego ziemianie dążyli do ich wykupienia. W 1875 r. serwituty leśne zostały zniesione w dobrach Ostrówek. Na mocy tego porozumienia włościanie z Kamienowoli otrzymali 132 mórg lasu [APL, ZTL, sygn. 1617].

Niewielka część ludności utrzymywała się z zajęć pozarolniczych. W 1898 r. we wsi działał sklep z tzw. drobnicą (właściciel: Sura Tunkielszwarc) [APL, Izba Skarbowa Lubelska, 2465]. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Kamienowoli był wiatrak Franciszka Pierożyńskiego, olejarnia Tunkielszwarca i zakład kowalski M. Wiącka [KAP, 1930].

Kapliczka przydrożna – wzniesiona zapewne po poł. XIX w. murowana z cegły, otynkowana w kształcie dwukondygnacyjnego słupa z pilastrami na narożach. W drugiej kondygnacji wnęki zamknięte półkoliście. Daszek czterospadowy, ceglany  [KZSP, t. 8, z. 11, 5]

• W przeszłości wieś wielokrotnie nawiedzały epidemie. Jedną z najtragiczniejszych była epidemia cholery z 1855 r. [Brodziak, 2008, s. 222–223].

• W listopadzie 1918 r. rozbrojono posterunek żandarmerii austriackiej, stacjonujący w lokalu szkoły powszechnej w Kamienowoli [Szumiło, 2014b, s. 165].

• Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie we wsi nastąpiło ożywienie życia społeczno-politycznego. We wsi działało koło Stronnictwa Ludowego [Szumiło, 2014b, s. 170].