Dębica

Patrz hasło: Ostrówek.

Dawniej Dębowica, od XVI w. Dębica. Nazwa pochodzi od słowa dębowy, z sufiksem -ica [NMP, 1997, t. 2, s. 322].

Pierwotna przynależność administracyjna terenów na których powstała Dębica nie jest do końca jasna. Bardzo prawdopodobne, że we wczesnym średniowieczu mogły one podlegać grodowi w rejonie Sieciechowa nad Wisłą. [Ćwik, Reder 1977, 11; Sochacka, 2014a, 41] W okresie rozbicia dzielnicowego i usamodzielnienia się księstwa krakowsko-sandomierskiego rolę ośrodka centralnego dla północno-wschodnich rubieży księstwa zaczął odgrywać Lublin. [Myśliński, 1974, 29; Sochacka 2014a, 41-42].

Dębica od swojego powstania w wieku XV należała do ziemi lubelskiej województwa sandomierskiego, zaś od 1474 r. znalazła się w nowoutworzonym województwie lubelskim i powiecie lubelskim, co nie zmieniło się do końca XVIII w. [Ćwik, Reder, 1977, 26, 33] Pewne korekty w funkcjonowaniu administracji pojawiły się w 1789 r., gdy utworzono nowe władze administracji lokalnej: komisje porządkowe cywilno-wojskowe, ale w miarę możliwości nie kolidowały one z dotychczasowym podziałem. Dębica podlegała komisji z siedzibą w Lublinie. Podjęto jeszcze próbę reformy administracji w 1793 r., ale ona także nie zmieniła przynależności interesującej nas wsi. [Ćwik, Reder, 1977, 52-53]

Po trzecim rozbiorze Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1795 r. terytorium obecnej gminy Ostrówek znalazło się w granicach zaboru austriackiego, w tzw. Nowej Galicji. W 1796 r. weszły one w skład utworzonego wówczas cyrkułu lubelskiego, podporządkowanego Zachodnio-Galicyjskiej Nadwornej Komisji Urządzającej, a następnie od 1797 r. Gubernium Krajowemu dla Galicji Zachodniej w Krakowie. Po reorganizacji administracji austriackiej w 1803 r. cyrkuł lubelski podlegał Gubernium Galicji we Lwowie.

Po przyłączeniu tych terenów do Księstwa Warszawskiego, Dębica w wyniku reformy administracyjnej z 1810 r. znalazła się w powiecie lubartowskim departamentu lubelskiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16]. Natomiast po reformie administracyjnej Królestwa Polskiego z 1816 r. powiat lubartowski wszedł w skład obwodu lubelskiego województwa lubelskiego [DPKP, 1816, t. 1]. Później w 1837 r. województwa przemianowano na gubernie, a w 1842 r. obwody zamieniono na powiaty, a powiaty na okręgi. Dębica znalazła się wówczas w okręgu lubartowskim powiatu lubelskiego guberni lubelskiej. W 1867 r. po podziale guberni lubelskiej na gubernię lubelską i siedlecką Dębica znalazła się w powiecie lubartowskim guberni lubelskiej [DPKP, 1867, t. 66]. Kolejne zmiany administracyjne nastąpiły w okresie I wojny światowej. W 1915 r. po zajęciu tych terenów przez wojska niemieckie i austro-węgierskie przeszły one pod zarząd austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego w Kielcach, którego siedzibę 1 X 1915 r. przeniesiono do Lublina. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę wieś należała do powiatu lubartowskiego województwa lubelskiego (w latach II wojny światowej w powiecie radzyńskim). W latach 1975–1998 w małym województwie lubelskim, potem w powiecie lubartowskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Według ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu zostawali właściciele dóbr ziemskich. Za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. Jedną z gmin dominialnych była gmina Dębica. Ze spisu z 1856 r. wynika, że w jej skład wchodziły następujące miejscowości: Dębica, Tarkawica, Zawada i Żurawiniec. Początkowo, gdy dobra należały do Małachowskich, wyznaczano zastępcę wójta. Dopiero Antoni Sierakowski po nabyciu dóbr zaczął osobiście sprawować obowiązki wójta. Później urząd ten sprawował Ewaryst Grodzicki [APL, MSGL, sygn. 167, k. 674, 706].

Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład gminy Czemierniki [APL, KGL, sygn. 1866:124]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Dębica Wieś, w skład której weszły wieś i folwark Dębica i Kolonia Józefek [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Tarkawica [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r. po likwidacji tej gromady włączono ją do gromady Kamienowola, której nazwę zmieniono wówczas na gromadę Ostrówek [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100, 101]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Ostrówek [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.12.2024) wieś nie ma części składowych [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Z okresu średniowiecza poświadczony jest tylko jeden człowiek stanu chłopskiego mieszkający w Dębicy, Wit Wlatkowicz, który został wymieniony w jednej ze skarg wnoszonych przed sąd ziemski lubelski [APL, KzL, 11, 185; Sochacka, 2014a, 58]

W 1846 r. gospodarstwa we wsi Dębica posiadali: Grzegorz Brejt, Jan Piecak, Paweł Szymona, Tomasz Zastawny, Maciej Różyk, Wawrzyniec Jaszcz, Mikołaj Lis, Piotr Ligenza, Mateusz Kozubek, Józef Branicki, Jan Kusyk, Antoni Okuń, Wojciech Różyk, Mateusz Łucek, Józef Piecak, Maciej Zastawny, Wawrzyniec Kijek, Paweł Kawałek, Maciej Klej, Wawrzyniec Okuń, Karol Adamski, Mateusz Bielawski, Szczepan Kijek, Łukasz Szymona i Tomasz Łucek [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218].

W 1864 r. we wsi uwłaszczeni zostali: Abramek Jan, Adamski Ignacy, Adamski Karol, Berejt Jan, Berejt Tomasz, Bielowska Franciszka, Bielowski Andrzej, Bielowski Ludwik, Bielowski Mikołaj, Bocian Antoni, Branicki Józef, Gaweł Jan, Jasiek Mikołaj, Jaszcz Jan, Kawałek Tomasz, Kazubek Marianna, Kazubek Mateusz, Kik Szczepan, Klej Jan, Klej Wincenty, Kusiak Jakub, Kusyk Jan, Ligęza Piotr, Łucek Mateusz, Okoń Jan, Piecak Józef, Różyk Ignacy, Różyk Maciej, Różyk Szczepan, Sobieszek Franciszek, Sobieszek Grzegorz, Swiec Jan, Szymona Antoni, Szymona Franciszek, Szymona Jan, Szymona Wojciech, Szymona Wojciech, Wnuk Franciszek, Zastawny Piotr i Zastawny Tomasz [APL, ZTL, sygn. 1600].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2000 odkryto 18 stanowisk, na których zebrano nieliczne odpadki krzemienne z bliżej nieokreślonych pradziejów, także ułamki ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki żelaza (kultura przeworska), średniowiecza (m.in. po X w., XIV-XV w.) oraz okresu nowożytnego (XVII-XVIII w.). Niezależnie od ich chronologii są związane z aktywnością gospodarczą, np. z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól – ślady osadnicze, a w dwóch przypadkach być może z siedliskami (XVII i XVIII w.). Ponadto zlokalizowano miejsce zespołu dworskiego z XVI stulecia [NID, AZP obszar 69-81].

Wieś Dębica (Dębowica) po raz pierwszy pojawia się w zapiskach z roku 1431 r. wzmiankowana przy okazji sporu o bezprawne wzniesienie jakiejś budowli na terenie Tarkawicy przez Świętosława Żelaznego z Miłkowa. Oskarżał go Bogusz piszący się z Dębicy (de Debouicza). Świętosław miał przekroczyć graniczną rzekę i budować w dziedzictwie Bogusza. Szacowane straty wyceniono na 30 grzywien [APL, KzL, 2, k. 293; SHGL, 64;  A. Sochacka 2014a, 47, 49]. Najprawdopodobniej powstała ona niedługo przedtem, bowiem w roku 1484 r. rozstrzygnięto spór o dziesięciny z Dębicy, przyznając je biskupowi krakowskiemu na mocy prawa o nowinach, czyli gruntach poddanych pod uprawę już po powstaniu parafii czemiernickiej w wieku XI. [AKM, Ac. Epis, 3, k. 266; Sochacka 2014a, 44-50].

Wieś Dębica wzmiankowana w źródłach z wieku XV stanowiła w połowie własność królewską a w połowie szlachecką [Sochacka, 1987, 45]. We wspomnianym już sporze z 1431 r. wymieniony był Bogusz z Dębicy, który określał się jej dziedzicem. Część królewska była oddawana w dzierżawę pod zastaw określonych sum pieniędzy. W 1480 r. tenutariuszem królewskiej połowy wsi był niejaki Zawisza [APL, KzL9, 295v; Sochacka, 2014a, 54]. W 1487 r. wymieniony został kolejny dzierżawca Jan Zawiszyc, syn poprzedniego [APL, KzL, 11, 74; Sochacka, 2014a, 54]. W 1489 r. od szlachcica Mikołaja de Dąbrowicza et de Tarchawka  jego włości w Dębicy wykupił Mikołaj z Ostrowa, który przejął też najprawdopodobniej królewskie działy w tej włości [APL, KzL, 9, 571v; Sochacka, 2014a, 54-55]. Niestety Mikołaj z Ostrowa zaczął zaciągać długi pod zastaw swych majętności, co doprowadziło w 1502 r. do przeniesienia prawa do nich na poręczyciela tych zobowiązań Macieja Ziółkowskiego a następnie na Mikołaja Firleja z Dąbrowicy starostę lubelskiego [AGAD, MK, 21, 225-225v; MK, 98, k. 269; P. Jusiak, 2011, 95]. W latach 1508-1509 Mikołaj Firlej otrzymał dzierżawioną dotąd Dębicę w dziedziczne posiadanie [AGAD, MK, 23, k. 442-443 i 526-528; MRPS, 4, nr 459 i 561]. Od tego momentu Dębica stała się częścią rodzinnego majątku Firlejów, przechodząc po śmierci Mikołaja (†1526) na jego syna Piotra, wojewodę ruskiego (†1553) a następnie na Jana marszałka wielkiego koronnego (†1574), syna tegoż Piotra. Po śmierci Jana Firleja, który doczekał się 5 synów, doszło do podziału jego majątku. Dębica miała zostać podzielona między najmłodszego Henryka, przyszłego arcybiskupa gnieźnieńskiego, któremu przypadły dobra czemiernickie a Piotra, właściciela dóbr markuszowskich do których miał zostać dołączony folwark dębicki [AGAD, MK, ks. 135, k. 774-777; Jusiak, 2014, 98]. Po jego śmierci w 1626 r. zarząd nad tymi majętnościami przejął Henryk, biskup poznański, syn Jana podskarbiego koronnego, który zmarł w 1635 r. Po nim przeszły one na jego bratanka Stanisława kasztelana lubelskiego a następnie na jego syna Jana, gdyż sam Stanisław po śmierci żony został księdzem w 1654 r. Jan Firlej zmarł bezdzietnie po 1676 r. [Jusiak 2014, 102]. Wygaśnięcie tej linii Firlejów oraz niejasność kwestii spadkowych i własnościowych,  pogłębiona poważnym zadłużeniem tych dóbr wykorzystał podkanclerzy Stanisława Szczuka, który zaczął wykupować ciążące na nich długi w imieniu króla Jana III Sobieskiego. 13 X 1683 r. wykupił Dębicę od spadkobierców Zbigniewa Ossolińskiego a rok później wykupił także prawa do niej od Joanny Głuszczyńskiej wdowy po Bernardzie Głuszczyńskim, poprzednim dzierżawcy tych dóbr, który starał się przejąć je na własność. [APL, Akta dóbr Czemierniki i Markuszów, 91/5; Jusiak, 2014, 103-104]. Dzięki Szczuce dobra czemiernickie wraz z Dębicą przeszły na własność Sobieskich a w wyniku podziału rodowych dóbr z 1698 r. przypadły one królewiczowi Jakubowi [APL, KGL, RMO, ks. 202, k. 104-105v; Jusiak, 2014, 104]. Jakub Sobieski zaciągał kolejne pożyczki pod zastaw tych dóbr początkowo u Stanisława Szczuki a następnie Stefana Humieckiego, wojewody podolskiego. Ostatecznie w 1719 r. królewicz Jakub zobowiązał się do sprzedaży dóbr czemiernickich wraz z Dębicą Humieckiemu, który wszedł w ich posiadanie rok później [APL, KGL, RMO, ks. 221, k. 945; Jusiak, 2014, 105]. Stefan Humiecki utrzymał dobra czemiernickie do swej śmierci w 1736 r. a po nim objął je jego syn Ignacy wraz z żoną Teresą z Pociejów, która zarządzała nimi jeszcze w 1760 r. już po śmierci męża. Następnie wraz z ręką siostry Ignacego Izabeli, która wyszła za Jana Małachowskiego przeszły na własność kolejnej rodziny, której przedstawiciele jeszcze przez długie lata spłacali ciążące na nich długi. [APL, KGL, RMO, ks. 311, k. 122, 203, 277, 280-281, 284; ks. 319, k. 216-216v; Jusiak, 2014, 105-106]

Majątek Dębica, będący częścią dóbr czemiernickich, należał do dzieci Jana Małachowskiego. W 1802 r. wykupił go Stanisław Małachowski, najbardziej zasłużony w historii państwa polskiego spośród jego synów, który był marszałkiem Sejmu Czteroletniego. Po jego bezpotomnej śmierci (zm. 1809) w 1810 r. nastąpił podział spadku na dwie części, męską (Józef, syn jego brata Antoniego) i żeńską. Do części żeńskiej należał klucz czemiernicki, podzielony na trzy części. Jedną z nich stanowiły dobra Dębica składające się z folwarku Dębica z wsiami Dębica i Żurawiniec oraz folwarku Zawada z wsią pańszczyźnianą Tarkawica oraz młynami na Łubie i Wieprzu, które przeszły na własność rodziny wcześniej zmarłych żon (były rodzonymi siostrami) Stanisława – Czackich (Michała, Rozalii z Czackich Tarnowskiej i Antoniny z Czackich Krasińskiej). Podział ten został podpisany przez zainteresowane strony w 1811 r. Już w 1812 r. odkupił je brat Stanisława – Józef Małachowski. Przed 1823 r. folwark Zawada przeniesiono do dóbr Ostrówek. Józef Małachowski w 1833 r. podarował dobra Dębica swojemu synowi Napoleonowi. W 1838 r. w wyniku postępowania spadkowego po śmierci Napoleona Małachowskiego dobra wróciły na własność jego ojca Józefa (zm. 1841 r.). Według podziału spadku po nim dobra Dębica odziedziczyła Antonina Małachowska. W 1842 r. nabył je Antoni Sierakowski. Można przypuszczać, że planował on wzmocnić dobra Dębica, gdyż przyłączył do nich ponownie folwark Zawada z wsią Tarkawica. Potem, w 1862 r. Sierakowski sprzedał Zawadę i Dębicę Ewarystowi Grodzickiemu. Znaczna część ziemi w 1864 r. w wyniku uwłaszczenia przeszła na własność chłopów. Tymczasem dobra Dębica po nagłej śmierci w 1875 r. Grodzickiego przeszły w spadku na jego niepełnoletnie dzieci: Stanisława, Wincentego, Tadeusza, Janinę i Czesława. Obejmowały wówczas obszar 2180 mórg, w tym 891 mórg lasów. Ze względu na bardzo duże zadłużenie dóbr rada familijna postanowiła, że jedynym wyjściem z sytuacji jest ich sprzedaż. Na publicznej licytacji w 1876 r. nabyła je Teodozja Grodzicka, żona Ewarysta, oprócz 50 mórg sprzedanych przez E. Grodzickiego Mariannie Zieniewicz i 25 mórg koloniście Dudzińskiemu. Nowa nabywczyni w czerwcu 1886 r. założyła dla tych dóbr nową księgę hipoteczną Dobra Dębica A, która obejmowała 2127 mórg. W kolejnych latach Grodziccy sprzedawali kolejne części dóbr Dębica. Najpierw 27 I 1888 r. Michel Rotbaum zakupił 389 mórg. W 1897 r. wydzielono z nich Kolonię Józefek o powierzchni 211 mórg. W 1908 r. dobra Dębica na publicznej sprzedaży nabył Jakow Kipman. Rozpoczął on ich parcelację. Najpierw wydzielił dobra Dębica Dwór o powierzchni 429 mórg, które pozostały w posiadaniu Grodzickich. Potem w latach 1908–1910 r. wydzielił w odrębne księgi hipoteczne dobra Kolonia Dębica nr 2–8 o łącznej powierzchni 608 mórg 158 prętów. Następnie wydzielono dobra Dębica Kolonia – 123 dz. 725 sążni. Tym samym dobra Dębica miały już jedynie ok. 30 dziesięcin, które Kipman również sprzedał [SRL, Wydział Ksiąg Wieczystych, sygn. 99, 111; Tarasiuk, 2014a, s. 116-122].

Ludność zamieszkująca wieś była wyznania rzymskokatolickiego. Należała do parafii czemiernickiej, dekanatu radomskiego, biskupstwa krakowskiego. W 1531 r. przeszła wraz z całą parafią do archidiakonatu lubelskiego. Ta sytuacja utrzymała się aż do rozbiorów. W 1805 r. weszła do nowoutworzonej diecezji lubelskiej. [SHGL, 64, 104]

W 1871 r. powstała rosyjska szkoła elementarna w Dębicy. Po wybuchu rewolucji 1905 r. ujawnił się opór miejscowej ludności wobec rusyfikacji. Spowodowało to zawieszenie działalności szkoły. Doszło więc do rzadko spotykanej sytuacji, gdyż szkoła do 1915 r. nie została ponownie otwarta. W okresie II Rzeczypospolitej pełniła funkcję placówki zbiorczej dla wsi Dębica, Tarkawica, Zawada i Babczyzna [Latawiec, 2014b, s. 217-265]. W 1930 r. do 1-klasowej szkoły we wsi uczęszczało 71 dzieci [Falski, 1933, s. 160].

W 1674 r. zapłacono podatek od 2 sług i 89 poddanych wraz z czeladzią dworską [AGAD, ASK, dz. 1, ks. 162, 30] natomiast w 1676 r. wykazano 2 osoby we dworze i 74 czeladzi dworskiej i poddanych [ŻD, 15, 15a-16a]. Dokładną liczbę mieszkańców posiadamy dopiero z końca XVIII w. W 1787 r. wieś miało zamieszkiwać 60 mężczyzn i 61 kobiet wyznania katolickiego wraz z 42 dziećmi powyżej 7 roku życia oraz 86 poniżej tego wieku. Wykazano też 6 Żydów płci męskiej oraz 4 kobiety i 2 dzieci poniżej 7 roku życia [Spis ludności diecezji, 260].

Wg wykazu z 1827 r. w Dębicy było 31 domów zamieszkanych przez 222 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 95]. W 1860 r. mieszkało we wsi 202 osób [APL, MSGL, sygn. 167]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 65 budynkach zamieszkiwało 413 osób wyznania rzymskokatolickiego a w folwarku kolejnych 95 osób, w tym 94 katolików i osoba prawosławna [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 54]. W 1943 r. żyło tam 619 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 47]. W 2021 r. w Dębicy mieszkało 292 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Na przestrzeni dziejów większość mieszkańców Dębicy zajmowała się rolnictwem, ale w początkowym okresie ważną rolę odgrywały też użytki leśne. [Sochacka 2014a, 39]. Łany kmiece obciążała dziesięcina pobierana na rzecz Kościoła. Pobierał ją biskup krakowski a z tych przynależnych do folwarku dębińskiego pleban czemiernicki [Księga dochodów z 1529, 1968, 33, 422]. Oprócz uprawy roli, ważną rolę pełniła też hodowla bydła i trzody chlewnej oraz być może bartnictwo [Sochacka 2014a, 58]. Rozwijała się gospodarka folwarczno-pańszczyźniana aż do 1864 r. uzależniona od pracy chłopów pańszczyźnianych oraz niewielkiej liczby służby dworskiej. W 1531 r. wykazano w Dębicy 3 łany kmiece [ŹD, 14, 349]. W 1626 r. odnotowano 7 półłanków, 7 zagród z rolami, 3 komornice, młyn i karczmę a cały pobór ze wsi wyniósł 17 florenów i 2 grosze. [Rejestr 1626, 48]. W 1663 r. nadal wykazywano 7 półłanków, 7 zagród z rolami, młyn i karczmę [BJ, rkps 7209 III, 25v]. W taryfie łanowego z 1747 r. wykazano 7 łanów, 1 półłanek i 2 zagrody [APL, KgL, ks. 304, k.22v]. Obciążenia pańszczyźniane rosły nieustannie i na przestrzeni XVI i XVII w. wzrosły średnio z 3 do 5 dni tygodniowo, ale zdarzały się i większe. Do tego dochodziły tzw. tłoki czyli nadzwyczajne robocizny w okresie intensywnych prac polowych np. stróża zboża w kopach na polu, czy folwarku, szarawarki, czyli ponadwymiarowe prace przy naprawach dróg, mostów, grobli oraz darmochy – czyli różne prace przy warzywach, moczeniu i międleniu konopi, przędzeniu lnu. Były też podwody, czyli wożenie pańskiego zboża z folwarku do miasta lub miejsca spławu. Wybierano też jazowe, czyli opłatę za prawo do łowienia ryb w rzekach i stawach. Chłopów zmuszano też do wożenia drewna z lasu, pomocy przy szynkowaniu piwa. Ten stały wzrost obciążań wpływał na coraz większe pogarszanie się sytuacji ludności chłopskiej. W sposobie gospodarowania dominowała trójpolówka, czyli podział dostępnego areału na trzy części: jedną przeznaczano na zboża ozime, drugą na jare a trzecią pozostawiano ugorem z przeznaczeniem na pastwisko. Każdego roku zmieniano ich przeznaczenie: ugór obsiewano oziminą, tam gdzie była ozimina obsiewano jarym zbożem a role po zebranym jarym pozostawiono na ugór. Wśród upraw ozimych dominowało żyto i pszenica, jare to jęczmień i owiec, ale także proso, groch, czy tatarka. Hodowano krowy dostarczające mleka, woły do prac polowych, świnie, drób i owce.          

W 1843 r. folwark Dębica liczył 870 mórg. W nim i powstałym w drugiej połowie XIX w. folwarku Józefek w 1876 r. stosowano płodozmian w 9 polach. Większość ich ziem uprawnych była słabej jakości, np. w folwarku dębickim mającym obszar 252 mórg, było 84 mórg gruntu pszenicznego, 168 mórg gruntu żytniego I klasy i 138 mórg gruntu żytniego III klasy, przynoszących 726 rb. rocznego dochodu. Budynki gospodarcze folwarków były wówczas w dobrym stanie. Miały podmurówki i murowane szczyty. W dobrach istniały kuźnia i karczma. W folwarkach znajdowały się wówczas maszyny rolnicze, w tym młocarnia z maneżem i wialnią, sieczkarnia, siewnik uniwersalny Lilpopa [Tarasiuk, 2014a, s. 128].

Chłopów trzymających gospodarstwa w pierwszej połowie XIX w. obowiązywały prawa i obciążenia wynikające z inwentarza sporządzonego w 1806 roku. Gospodarze posiadający pełne gospodarstwa musieli odrabiać 3 dni pańszczyzny sprzężajnej tygodniowo przez cały rok oraz dodatkowo latem 3 dni pańszczyzny pieszej tygodniowo. Poza tym obowiązywał ich przymusowy najem (latem – dzień pieszy i zimą – dzień sprzężajny). Płacili również 0,90 rb. czynszu rocznego. Musieli oddawać co roku do dworu daniny: gęś, dwa koguty, 15 jaj i 6 motków przędziwa. Istniał też przymus zsypki zboża po 4 garnce żyta, 8 garnców owsa i 20 funtów siana (czynszownicy z morgi dawali kwartę żyta i dwie kwarty owsa) na przyszłe zapomogi dla chłopów. W 1846 r. rosyjskie władze państwowe chcąc przynajmniej częściowo uregulować obciążenia włościan, nakazały sporządzenie tzw. tabel prestacyjnych, w których zapisano zarówno ich stan posiadania, jak i ciążące na nich obowiązki. Część z nich została odgórnie zniesiona. W Dębicy zniesiono szarwarki do melioracji i pomocy przy groblach i młynie, chodzenie po kolei do cegielni za zapłatą w cegłach na murowanie pieców i kominów (lub tzw. pielenie za cegłę), stróża dworska, dawanie czeladzi do dworu. Zniesiono również przymusowy najem po zaniżonych stawkach do 7,5 kop. za dzień. Każdy z gospodarzy był zobowiązany do wysiewania 13 lub 14,5 korców zboża, czyli więcej niż wynosiła ich załoga dworska (ozimina – 5 korców, jarzyna – 3 korce 20 garnców). Mieli oni należące do dworu zabudowania (dom, spichlerz, stodoła, szopa, obora i chlew), narzędzia rolnicze (wóz, pług, brona, kosa i siekiera) oraz dwa woły [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, skarb. 218]. W 1861 r. wśród wsi, które odmówiły odrabiania pańszczyzny znalazła się Dębica (od 14 do 29 kwietnia) [APL, KWLiRGL, sygn. RGL, adm. 1804, 1805].

Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów w Królestwie Polskim, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzedniemu właścicielowi, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie było doniosłym wydarzeniem, gdyż włączało do życia publicznego rzesze chłopów. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 w Dębicy uwłaszczono 24 gospodarstwa mające po ok. 27 mórg ziemi, będących w posiadaniu 40 właścicieli oraz osadę kowala, wygon, pastwisko i nieużytki. Razem chłopi otrzymali na własność 788 mórg ziemi oraz prawa serwitutowe. W związku z tym, że chłopi nie otrzymali na własność lasów, przysługiwało im prawo korzystania w ograniczonym zakresie z lasów dworskich. Gospodarstwa nr 1–20 z działu I tabeli likwidacyjnej Dębicy miały prawo  otrzymywać po 39 wozów opału rocznie oraz w miarę potrzeby materiał budowlany i raz na 5 lat drzewo na wóz i dwa graby na sanie co dwa lata. Pozostałe osady miały otrzymywać drewno proporcjonalnie do ich obszaru, w tym na opał łącznie 195 wozów. Z czasem nieprecyzyjne zapisy „w miarę potrzeby” zaczęto uściślać. W Dębicy w 1878 r. ustalono, że każde z 25 gospodarstw będzie otrzymywać jedno drzewo o długości 34 stóp i średnicy 30 cali, na ogrodzenie – drzewo o długości 10 stóp i średnicy 10 cali oraz raz na 5 lat dęba o długości 40 stóp i średnicy 27 cali i dwa graby na dwa lata. Chłopi mieli również zapisany serwitut pastwiskowy. Gospodarstwa z działu I tabel likwidacyjnych otrzymały prawo pasienia inwentarza, oprócz owiec, w lesie dworskim, z wyłączeniem obszarów po wycince lasu przez 9 lat, chyba że wcześniej wypasane będzie tam bydło dworskie. Owce mogli paść jedynie po brzegach lasów. W Dębicy chłopi mogli paść bydło również na dworskich wygonach Targawka, Łączki i Babczyzna. Były to zapisy nieprecyzyjne, gdyż nie miały zapisanych żadnych limitów ilościowych. Tymczasem po uwłaszczeniu stan pogłowia zwierząt w gospodarstwach chłopskich zaczął szybko wzrastać. Prowadziło to do sporów na linii właściciele dóbr – chłopi. Chcąc je zażegnywać zawierano porozumienia dokładnie określające zakres serwitutów. W Dębicy w 1878 r. ustalono, że uwłaszczeni chłopi mogą wypasać w ramach serwitutów pastwiskowych w olsach 23 sztuk bydła, 57 koni i 268 owiec. Włościanie z Dębicy otrzymali również prawo do łowienia ryb w Wieprzu w miejscach gdzie ich pola stykały się z rzeką. Serwituty były dużym obciążeniem majątków, wobec czego ziemianie dążyli do ich wykupienia. Według zatwierdzonej w 1883 r. ugody chłopi z Dębicy i Tarkawicy otrzymali w zamian za serwituty leśne 252 mórg [APL, ZTL, sygn. 1600].

Część ludności utrzymywała się z innych zajęć. „Księga Adresowa Polski” z 1930 r. informuje, że w Dębicy cieślą był Kucharczyk, kołodziejem Branicki, wyrobem kołowrotków zajmował się M. Liński, kowalem S. Król, stolarzem W. Kozak, a sklep spożywczy należał do M. Kazubka. Działały dwa wiatraki należące do F. Kwasa i T. Wysockiego [KAP, 1930, s. 508].

-Przydrożna kapliczka z 2 poł. XIX w. [Studium uwarunkowania, 2014, 39]

Dawny zespół dworsko-parkowy. Istniejący wcześniej dwór został rozebrany po II wojnie światowej. Nie zachowały się żadne budynki folwarczne i gospodarcze. Jedynymi pozostałościami po zespole dworskim jest zaniedbany park z przełomu XIX i XX w. z aleją dojazdową wpisany do rejestru zabytków (A/775) [Studium uwarunkowań, 2014, 39-40, 41]

• W przeszłości wieś wielokrotnie nawiedzały epidemie. Jedną z najtragiczniejszych była epidemia cholery z 1855 r. [Brodziak, 2008, s. 222–223].
• Po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie we wsi nastąpiło ożywienie życia społeczno-politycznego. Już w 1919 r. powstało Stowarzyszenie Spożywcze w Dębicy. Jego zarząd tworzyli: Stanisław Branicki (prezes), Wojciech Machoń, Henryk Cholewa, Józef Szymona. W okresie międzywojennym we wsi działały koła ZMW „Siew” w Dębicy i młodzieży narodowej [Szumiło, 2014b, s. 169-171].