Terespol (gmina miejska)
start
Powiat: bialski
Gmina: loco
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
Gmina Miejska Terespol
Niniejsze zestawienie adresów stron internetowych zawierających treści dotyczące miasta Terespol nie rości sobie miana wykazu pełnego i kompletnego. Z pewnością nosi ono znamiona roztropnego wyboru informacji, które wyczerpuje i zaspokają podstawową wiedzę o Terespolu (jego przeszłości i dnia dzisiejszego).
Wszystkie pomieszczone w nim strony WWW były aktywne w dniach dostępu do nich, czyli 14-15 września 2025 r. Dla ich aktywacji wystarczy kliknąć na wyboldowane (wytłuszczone) tytuły.
Miasto Terespol. Oficjalny portal Na górnym poziomym pasku znajdują się informacje dotyczące bieżącego funkcjonowania miasta. Od lewej począwszy pojawia się zakładka Aktualności , potem Wydarzenia (tym różni się od pierwszej, że anonsuje aktualne zdarzenia i imprezy ze sfery kultury, historii lokalnej i sportu). W zakładce Urząd Miasta, poza (planem Terespola ), dostępna jest ważna dla potencjalnego odwiedzającego miasto informacja na temat atrakcji turystycznych (Turystyka ), choć ogranicza się ona jedynie do wymienienia miejsc i zabytków miasta (patrz niżej: Główne atrakcje turystyczne Terespola). Poniżej zapoznać się można z treściami Biuletynów Informacyjnych Miasta Terespola , publikowanych regularnie w formie plików pdf począwszy od 2004 (głównie są to półroczniki lub kwartalniki). Dają one szeroki przegląd najważniejszych wydarzeń –o różnej naturze- w mieście, a ich lektura stanowić może swego rodzaju kompendium wiedzy o Terespolu w okresie ponad 20 ostatnich lat. Co ważne, sporo w nich treści historycznych. Kolejna istotna w pozyskaniu wiedzy o Terespolu rubryka poziomego paska przynosi wszelkie informacje na temat Rady Miasta (jej składu, komisji oraz wyników głosowań, aktywność tego organu samorządu /sesje, jej transmisje i nagrania/ odnotowuje również pasek pionowy znajdujący się w prawej części strony głównej). Zawartość zakładki Instytucje została wypełniona podstawowymi treściami dotyczącymi Biblioteki Publicznej Dużo bogatsza jest zakładka z podstroną Miejskiego Centrum Kultury, Sportu i Rekreacji oraz terespolskiej oświaty (patrz poniżej wedle podziału merytorycznego niniejszego zestawienia w części „Kultura”, „Oświata” oraz „Sport”). Na pasku poziomym nie jest dostępny Plan zagospodarowania przestrzennego Terespola.
Na poziomej kolumnie znajdują się głównie zakładki z treściami i dokumentami dotyczącymi administracji miejskiej, samorządu, realizowanych przez niego zadań rządowych, kwestii prawnych oraz ekonomicznych.
INFORMACJE OGÓLNE:
Plan rozwoju lokalnego dla gminy Terespol na lata 2004-2010, Terespol 2004, ss. 69.
Terespol (hasło w encyklopedii PWN)
Terespol w liczbach (dane statystyczne GUS)
Błotków Duży (część południowa, dzielnica miasta Terespol)
Błotków Mały (południowa część miasta leżąca wzdłuż ulicy Tadeusza Kościuszki)
Ogródki Łobaczewskie (część miasta)
Przejście graniczne Terespol-Brześć (drogowe)
Graniczna Placówka Kontrolna Terespol (drogowa)
Przejście graniczne Terespol-Brześć (kolejowe)
Terespol (stacja kolejowa) patrz też TUTAJ
AKTUALNOŚCI:
Goniec Terespolski – Strona Przyjaciół Terespola i Okolic na fb
Terespol24 (informacje bieżące od 2010 r.)
Terespolinfo.24 (poza informacjami bieżącymi można tu znaleźć sporo publicystyki historycznej głównie w oprac. Adama Rymaszewskiego)
bialapodlaska.podlasie24.pl (z tagiem Terespol)
„Słowo Podlasia” (z tagiem Terespol)
bp24.pl (z tagiem Terespol)
„Dziennik Wschodni” (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
Gazeta.pl (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
„Podlasianin” = (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
Podlaski.info (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
Radio Biper (kategoria: gmina Terespol)
Biała się Dzieje (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
Lublin112.pl (artykuły oznaczone tagiem: Terespol)
OŚWIATA
Zespól Szkół Publicznych nr 1 w Terespolu ? W skład Zespołu wchodzi Szkoła Podstawowa im. Królowej Jadwigi, Przedszkole oraz Żłobek Miejski. Historia szkoły. KALENDARIUM , Patron szkoły , Folder o szkole i patronce
Akademickie Liceum Ogólnokształcące w Terespolu
Akademickie Liceum Ogólnokształcące w Terespolu na fb
ŻYCIE RELIGIJNE
Parafia Świętej Trójcy w Terespolu patrz też TUTAJ
Parafia Trójcy Świętej, Terespol (Dekanat terespolski, na stronie diecezji siedleckiej)
Kościół Zielonoświątkowy w Terespolu
Historia Kościoła „Źródło Życia” w Terespolu
Parafia św. Apostoła Jana Teologa w Terespolu
Parafia św. Apostoła Jana Teologa w Terespolu (na stronie Prawosławnej Diecezji Lubelsko – Chełmskiej)
KULTURA
Miejskie Centrum Kultury, Sportu i Rekreacji , strona jest niezwykle bogata we wszelkie informacje dotyczące zakresu działalności Centrum z podziałem na Aktualności , Zorganizowane imprezy kulturalne , Zorganizowane imprezy sportowe , Galeria (pełna ilustracji fotograficznych z powyższych imprez). Najstarsze wpisy w tych zakładkach pochodzą z ok. 2008 r., to ciągle aktywne linki do szczegółowych informacji. Rubryka Zajęcia w MCKSiR informuje o przedmiocie/profilu prowadzonych w Centrum kół zainteresowań (wokalne, taneczne, plastyczne, tkackie i krawieckie), zespołach muzycznych („Flesz”) i sportowych (patrz: Sport). Na uwagę zasługuje działalność Klubu Seniora „Srebrny Włos” i związanego z nim zespołu śpiewaczego „Echo Polesia”.
Międzynarodowy Festiwal Kolęd Wschodniosłowiańskich (pierwsza edycja Festiwalu miała miejsce w 1996 r.)
Na stronie MCKSiR znajduje się sporo plików pdf z takimi dokumentami jak np. „Diagnoza potencjału kulturotwórczego miasta Terespol”, „Prezentacja dorobku MOK” (dawna nazwa Centrum), „Strategia rozwoju MOK Terespol” (pliki do pobrania TUTAJ )
ORGANIZACJE, STOWARZYSZENIA I FUNDACJE:
Ochotnicza Straż Pożarna, KSRG Miasto Terespol Patrz też TUTAJ
Miłośnicy Fortyfikacji i Historii Terespol (Prochownia Terespol)
ANDRZEJ LIPOWIECKI – współzałożyciel Koła Miłośników Fortyfikacji i Historii (Prochownia Terespol) (film-wywiad opublikowany na Youtube)
5 – lecie Koła Miłośników Fortyfikacji i Historii z terespolskiej Prochowni (artykuł opublikowany 27 kwietnia 2017 r.)
100 LAT OCHOTNICZEJ STRAŻY POŻARNEJ TERESPOL
HISTORIA
W zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej znajdują się zdigitalizowane numery „Biuletynu Informacyjnego Miasta Terespol „(wydawanego przez Urząd Miasta Terespol) oraz periodyku „Goniec Terespolski” . W podtytule periodyku można przeczytać: „Pismo Przyjaciół Terespola i okolic: Pismo Stowarzyszenia Rozwoju Gminy Miejskiej Terespol : Pismo Miejskiego Ośrodka Kultury w Terespolu”. Inne materiały związane z Terespolem w Bialskiej Biblioteki Cyfrowej, patrz pod tym adresem
Materiały archiwalne, fotografie, mapy i publikacje dotyczące Terespola w zasobie Polona
Publikacje dotyczące Terespola dostępne w zasobie RCIN (Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych)
Informacje o publikacjach na temat Terespola, użyteczne w tworzeniu bibliografii historii miasta, znaleźć można w katalogu Biblioteki Narodowej w Warszawie
Poniżej znajdują się linki do publikacji związanych nie tylko, choć przede wszystkim z historią Terespola. Wspomniane linki odsyłają głównie do zasobów Bialskiej Biblioteki Cyfrowej.
St. Jadczak, „Gmina Terespol: monografia”, Lublin, Terespol 1999, ss. 195.
S. Jadczak, „Terespol”, Lublin 1997, ss. 20.
S. Jadczak, „Gmina Terespol”, Terespol, Lublin 1994, ss. 24. (II-ie wydanie 1995)
S. Jadczak, „Gmina Terespol: X-XXI wiek”, Lublin 2007, ss. 199.
S. Jadczak, „Weekend w gminie Terespol: przewodnik turystyczny”, Terespol 2009, ss. 64.
S. Jadczak, „Gmina Terespol: 20 lat samorządu: 1990-2010”, Terespol 2010, ss. 22.
S. Jadczak, „Gmina Terespol w dziesięcioleciu 1992-2002”, Lublin 2002.
S. Jadczak, G. Jaworski, „Gmina Terespol: mapa. Informator”, Terespol 1994.
Bialski informator samorządowy: miasto Terespol, Biała Podl.2001, ss. 6.
J. Tarasiuk, Terespol: w 300-lecie nadania praw miejskich, Terespol 1997, ss. 101.
Historia Terespola – założyciele i właściciele miasta (na stronie Gońca terespolskiego, obszerny tekst z 2020 r., oprac: tekst i foto: Adam Rymaszewski)
Kamienie milowe w historii Terespola
Historia miejscowości (tekst dostępny na portalu Wirtulany Sztetl)
„Goniec Terespolski” (pliki pdf do pobrania TUTAJ )
J. Sowa, 320 lat Terespola. (na portalu echokatolickie.pl, [publ. 2018-01-03])
Ludzie związani z Terespolem (I Rzeczpospolita)
TERESPOL. Tak wyglądało miasto w 1801 roku
Prochownia w Terespolu. Historia zapisana w eksponatach
Historia powiatowych biegów ulicznych w Terespolu (patrz poniżej „Sport”)
GŁÓWNE ATRAKCJE TURYSTYCZNE TERESPOLA:
Prochownia Terespol (fortyfikacje Twierdzy Brzeskiej)
Mural pamięci żołnierzy wyklętych
Wschodni szlak rowerowy Green Velo
Pomnik Niepodległości w Terespolu
Pomnik Tadeusza Kościuszki w Terespolu
Pomnik Poległych W Obronie Granicy Żołnierzy WOP w Terespolu
Pomnik upamiętniający Andrzeja Baja, byłego burmistrza
Terespol (na portalu Wikipodróże)
Terespol (na portalu www.ine.eko.org.pl )
Ciekawe miejsca w Terespolu i okolicy
Terespol – szlaki turystyczne, mapy
Terespol (na blogu sadusrki.com)
Terespol na „Szlaku podlaskich fortów”
Kościół parafialny pw. Świętej Trójcy w Terespolu
Cmentarz żydowski w Terespolu (na portalu Wirtualny Sztetl)
Kaplica Cmentarna Zmartwychwstania Pańskiego w Terespolu
Cerkiew św. Apostoła Jana Teologa w Terespolu
Żeliwny obelisk z 1825 r., upamiętniający budowę drogi Warszawa – Siedlce – Brześć patrz też TUTAJ:
SPORT
Klub Piłkarski „Granica” Terespol na fb Informacje na temat klubu do odnalezienia też na stronie futbolowo.pl oraz 90minut.pl
Wydarzenia sportowe zorganizowane przez MCKSiR
Kompleks boisk sportowych „Orlik”
Klub Szachowy „Debiut” Terespol
Szkółka piłkarska dla młodzieży i dorosłych
KB „Szuracz” Terespol (Klub Biegaczy)
Uczniowski Klub Sportowy „Jedynka” Terespol
Sekcja podnoszenia ciężarów MULKS Terespol
Na terenie Terespola nadzwyczaj aktywnie funkcjonuje Klub Olimpijczyka . Inspiratorką i filarem jego działania jest Krystyna Pucer, animatorka wielu wydarzeń sportowych i autorka publikacji dotyczących dziejów sportu lokalnego. Podobnie ogromną aktywnością w tym zakresie wykazuje się Piotr Szyszkowski, absolwent terespolskiego liceum, siedlecki nauczyciel wychowania fizycznego i wzięty promotor sportu. Tej jego niepospolitej pasji zawdzięczać należy aż trzy monografie na temat historii sportu w Terespolu. Szerzej o K. Pucer i P. Szyszkowskim patrz na fb: Lubelskie Centrum Dokumentacji Historii Sportu oraz Sportowy (olimpijski) Terespol!
VIDEOTEKA:
Pod względem możliwości powstawania filmów dotyczących Terespola miasto wydaje się wyjątkowe, dlatego że działa w nim Terespolskie Studio Filmowe . W publicznym obiegu funkcjonują jednak na platformie Youtube jedynie cztery filmiki . Ciekawe produkcje można obejrzeć na facebook’u Terespolskiego Studio Filmowego. Chodzi tu np. o „Terespol Bez Tajemnic” (to film o charakterze reportażu fabularyzowanego wyprodukowany został przez Terespolskie Studio Filmowe podczas warsztatów filmowych będących częścią projektu pn. ,,Historia Miasta. Plener-Aktywacja!”, na którego realizację MOK Terespol uzyskał dofinansowanie z Narodowego Centrum Kultury w ramach programu Kultura-Interwencje 2020). W 2018 r. odbyła się premiera innego amatorskiego filmu historycznego pt. ,,Ciosy”, opowiadającego o czasach ostatniej wojny i nawiązuje do działalności oddziału Armii Krajowej na ziemi terespolskiej. Filmy Terespolskiego Studio Filmowego można też oglądać na portalu Terespolska Platforma Kultury
Najwięcej filmów o tematyce terespolskiej można oczywiście znaleźć na kanale Youtube.
W sporej części dotyczą one tranzytowego charakteru miasta, ale też znlaeźć można inne ciekawe dokumenty, np.: S. Romanowski, TERESPOL-MIASTO BUDZI SIĘ z 2012 r. ;
T. Oleszczuka, Moje Miasto Terespol z 2017 r.; Tegoż, Prochownia Terespol ; Tegoż, Prochownia w Terespolu. Odkryj sekrety XX-wiecznej fortyfikacji ; Tegoż, Małe miasteczko Terespol ; Terespol bez tajemnic (prod. MCKSiR w Terespol)
TERESPOL – GMINA WIEJSKA
GMINA WIEJSKA TERESPOL W ZASOBACH INTERNETOWYCH – WYBÓR
(DOSTĘP W DN. 20-22 STYCZNIA 2026 R.)
Niniejsza netografia stanowi integralną część podobnego wykazu dotyczącego miasta Terespol. Mimo autonomii administracyjnej dwie jednostki (gmina wiejska, której urząd znajduje się w Kobylanach i miasto) są ze sobą genetycznie związane. Miasto nie jest z pewnością wyspą otoczoną przez zupełnie od niego odmienne środowisko zewnętrzne. Odmienny status administracyjny nie odbiera im wspólnej tożsamości, cech specyficznych dla obszaru pogranicza, charakterystycznej wspólnoty. Netografie miasta Terespol i gminy wiejskiej wzajemnie się zatem uzupełniają i stanowią kompatybilne obrazy tej najbardziej na wschód wysuniętej części powiatu bialskiego. Na szybkie porównanie obu zestawów (wyborów!) pozwala identyczny podział merytoryczny obu wykazów.
Oficjalna strona Gminy Terespol (siedzibą gminy do 31 grudnia 2013 był Terespol, a od 1 stycznia 2014 r. Kobylany) przynosi informacje uporządkowane w dwu paskach, pionowym i górnym poziomym. Ten pierwszy zawiera następujące zakładki Urząd Gminy (dotyczy władz i jej struktury); O gminie (z podziałem wewnętrznym na: HISTORIA ; POŁOŻENIE ; OSIĄGNIĘCIA ; PUBLIKACJE (szczegóły poniżej zwłaszcza dziale Turystyka i Historia) ; STATYSTYKI (oparte na danych GUS od 2008 r., poniżej znajdują się podobne informacje dotyczące poszczególnych wiosek gminy).
Kolejne zakładki na pasku pionowym to: TURYSTYKA (patrz niżej zakładka o identycznej treści oraz Kultura), INFRASTRUKTURA (dotyczy dróg bitych i kolejowych, ale też – co najważniejsze – OFERTY INWESTYCYJNEJ ), GOSPODARKA (Gas-pol, PKP Cargo, Naftobazy, Gmina graniczna), SZKOŁA (patrz niżej zakładka Oświata) Galeria, Przetargi, Petycje, Multimedia. WYBOLDOWANIE NAZW niektórych zakładek oznacza ich wyjątkowo duże znaczenie w sprawnym poznawaniu gminy z zewnątrz, z perspektywy turysty, przybysza, potencjalnego inwestora etc.
Cechą gminy w perspektywie jej historii (wieloetniczności, wielokulturowości) i dnia współczesnego jest jej GRANICZNY CHARAKTER ; patrz też TUTAJ: ; por. Kolej ; Drogi Szerzej patrz również publikacje: D. Guzal-Dec, K. Bartniczuk, M. Zwolińska-Ligaj, PRZYGRANICZNE POŁOŻENIE JAKO CZYNNIK ROZWOJU GMINY TERESPOL, Economic and Regional Studies 2021; 14 (3), pp. 320-345 ; S. Brzeziński, The importance of the New Silk Road for the development of rural and municipal commune of Terespol, Turystyka I Rozwój Regionalny, (17), pp. 17–26.
Terespol (gmina wiejska) (informacje ogólne)
Gmina Terespol – Terespol 2007 (folder promocyjny, plik pdf., ss. 16)
PLAN ROZWOJU LOKALNEGO DLA GMINY TERESPOL NA LATA (plik pdf., ss. 69)
Strategia Rozwoju gminy Terespol do 2020 er., Terespol 2008, (plik pdf., ss. 70)
GMINNY PROGRAM REWITALIZACJI GMINY TERESPOL NA LATA 2024-2030 (plik pdf., ss. 193)
Wioski / sołectwa gminy Terespol
Wieś Dobratycze-Kolonia w liczbach
Kobylany (województwo lubelskie)
Wieś Kołpin-Ogrodniki w liczbach
Krzyczew (integralne części wsi: Łany, Majątek, Miasteczko)
Krzyczew, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 792.
Przejście graniczne Kukuryki-Kozłowiczy
Graniczna Placówka Kontrolna Kukuryki
Małaszewicze (stacja kolejowa)
Wieś Małaszewicze Duże w liczbach
Wieś Małaszewicze Małe w liczbach
Neple (Integralne części wsi Neple: Majątek, Morderowicze)
Podolanka
Wieś Podolanka w liczbach
Samowicze (Samowicze Nepelskie)
AKTUALNOŚCI
pojawiają się w centralnej części po otwarciu strony głównej. Istotne, że na pasku poziomym znajduje się archiwum tychże newsów sięgające 2007 roku z podziałem informacji na wiele kategorii). Patrz też zakładka Galeria
Ważną rolę w komunikacji odgrywa Biuletyn Informacyjny Urzędu Gminy (na wskazanej stronie znajduje się archiwalne numery nieregularnie wydawanego Biuletynu od 2000)
STOWARZYSZENIA, ORGANIZACJE I FUNDACJE
Ogólnie o gminnych Ochotniczych Strażach Pożarnych (w gminie Terespol funkcjonuje jednostka Państwowej Straży Pożarnej w Małaszewiczach oraz 5 jednostek OSP)
Ochotnicza Straż Pożarna w Bohukałach
Ochotnicza Straż Pożarna w Koroszczynie
Ochotnicza Straż Pożarna w Krzyczewie
Ochotnicza Straż Pożarna w Łęgach
Ochotnicza Straż Pożarna w Neplach
Koło Polskiego Związku Wędkarskiego „Kolejarz” w Małaszewiczach
Koło Gospodyń Wiejskich w Łobaczewie Małym
Koło Aktywnych Kobiet z Łobaczewa Małego i Zespół Łobaczewianki Patrz też Tutaj:
Koło Gospodyń Wiejskich „Stowarzyszenie Kobiet Koroszczyn”
Koło Gospodyń Wiejskich „Czerwone szpileczki” z Małaszewicz
Koło Gospodyń Wiejskich w Polatyczach
Koło Gospodyń Wiejskich w Kobylanach
Koło Gospodyń Wiejskich w Małaszewiczach Dużych
Koło Gospodyń Wiejskich w Samowiczach „Pyzanki”
Koło Gospodyń Wiejskich w Kuzawce
Koło Gospodyń Wiejskich w Neplach
Koło Gospodyń Wiejskich w Bohukałach
Klub Seniora Złoty Wiek z Małaszewicz
Stowarzyszenia na rzecz rozwoju miejscowości Łobaczew Duży i okolic
OŚWIATA
Szkoła Podstawowa im. Orła Białego w Kobylanach
ZESPÓŁ SZKÓŁ im. KORNELA MAKUSZYŃSKIEGO W MAŁASZEWICZACH , Zespół Szkół w Małaszewiczach (a w nim szkoła podstawowa i przedszkole)
Szkoła Podstawowa im. Juliana Ursyna Niemcewicza w Neplach (szkoła podstawowa i oddział przedszkolny)
Zespół Szkół im. Władysława Stanisława Reymonta w Małaszewiczach (liceum ogólnokształcące; technikum, szkoła zawodowa, szkoła policealna) ; Historia szkoły
KULTURA
Ogólne informacje patrz: „Kultura w gminie Terespol” )
Świetlice wiejskie (w gminie funkcjonuje obecnie 15 świetlic wiejskich ) Wykaz tychże w innej zakładce przekonuje, że jest ich 17).
Gminne Centrum Kultury (działa od 2015 r., cykliczne imprezy: Noworoczny Przegląd Kolęd i Pastorałek – Kobylany (13 edycja w 2026), Przegląd folklorystyczny „Kultura bez granic” (16 edycja w 2019 ), bieżąca praca z młodzieżą i seniorami, patrz: Kalendarz imprez , zespoły zainteresowań ).
Gminna Biblioteka Publiczna. (dysponuje katalogiem online )
Chór młodzieżowy przy Zespole Szkół im. Wł. St. Reymonta w Małaszewiczach
Zespół Tańca Ludowego „Obertas” (istnieje już od 1997 r.)
Zespół „Łobaczewianki” https://www.gck.gminaterespol.pl/viewpage.php?page_id=42 (powstał w czerwcu 2012 roku z inicjatywy Koła Aktywnych Kobiet z Łobaczewa Małego). Patrz też film z występu
Zespół Białych Aniołów (to zespół musicalowy Zespołu Szkół im. Orła Białego w Kobylanach i 44 Drużyny Harcerskiej Orzeł Biały Kobylany. Rok założenia 2008)
Grupa „The East Border Crew” (grupa taneczna breakdance)
Zespół HardGock (powstał w 2009 roku przy Gminnym Ośrodku Kultury w Koroszczynie)
ŻYCIE RELIGIJNE
Kościół parafialny rzymskokatolicki pod wezwaniem Miłosierdzia Bożego w Kobylanach na FB , na stronie diecezji siedleckiej
Parafia Miłosierdzia Bożego w Kobylanach
Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach, strona własna ; Parz też TUTAJ: Do parafii należą wierni z miejscowości: Krzyczew, Kuzawka, Neple oraz Starzynka. Historia parafii
Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego, Neple (na stronie diecezji siedleckiej)
Kościół św. Jerzego w Krzyczewie (filialny kościół rzymskokatolicki parafii w Neplach, dawna cerkiew prawosławna)
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Neplach
Parafia św. Katarzyny Aleksandryjskiej w Małaszewiczach strona własna na stronie diecezji siedleckiej (miejscowości należące do parafii: Małaszewicze, Podolanka, Zastawek).
Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Dobratyczach (we wsi Dobratycze-Kolonia znajduje się kaplica pw. św. Andrzeja Boboli)
Cerkiew Opieki Matki Bożej w Kobylanach Cerkiew należy do dekanatu Terespol diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego.
HISTORIA (znajdują się tu wyłącznie publikacje dostępne online!)
Na uwagę zasługuje prowadzony na portalu GCK cykl opracowań pt. Echa przeszłości z 53 odcinkami
M. Barmosz, Krzyczew: dzieje wsi znane i nieznane, 2019
„Muzeum polskich formacji granicznych”
Nadbużański Oddział Straży Granicznej – Historia
Neple: wieś, folwark i pałac nad rz. Bugiem, 1903, dostępna w zasobie Polona
L. Łukaszuk, Neple, Kuzawka, Starzynka. Wczoraj i dziś, Biała Podlaska 2014 (plik pdf., ss. 140)
25 lat Gmina Terespol, 1992-2017, Lublin 2017. oprac. S. Jadczak i inni (plik pdf., ss. 148)
S. Jadczak, Gmina Terespol, X -XXI w., (plik pdf., ss. 199)
S. Jadczak, Gmina Terespol, Lublin, Terespol 1995, (plik pdf., ss. 21)
GMINA TERESPOL 20 LAT SAMORZADU 1990-2010 red. S. Jadczak (plik pdf., ss. 24 )
LUDZIE SAMORZĄDU – 20 LAT SAMORZADU TERYTORIALNEGO (plik pdf., ss. 14)
15 lat gminy Terespol (plik pdf., ss. 34)
ZABYTKI I ATRAKCJE TURYSTYKI KULTUROWEJ
Ogólna informacja o zabytkach gminnych W rejestrze zabytków figurują 22 obiekty budownictwa i architektury, w ewidencji zabytków 40-obiektów, w spisie obiektów 92-obiekty z terenu gminy Terespol). Zbiorcza informacja o zabytkach gminy znajduje się także na stronie Gminnego Centrum Kultury
KRZYCZEW, dawna cerkiew unicka
Neple, kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Św. (murowany, wzniesiony w 1769 roku w stylu eklektycznym jako cerkiew unicka pw. św. Ducha),
Neple, kaplica grobowa pw. św. Juliusza, (neogotycka, wybudowana w 1829 r., wg. projektu Franciszka Jaszczołda na terenie parku dworskiego, poświęcona pamięci syna Mierzejewskich)
KOBYLANY cerkiew prawosławna pw. Matki Boskiej Pokrowskiej Orędowniczki
ZESPÓŁ FORTÓW TWIERDZY BRZESKIEJ Kobylany, Lebiedziew, łobaczew Duży, Terespol, Murawiec-Żuki, Kolonia Dobratycze – unikalny zabytek budownictwa fortecznego w skali Europy (w sumie 31 obiektów).
Zespół Fortów Twierdzy Brzeskiej tzw. Przedmoście Terespolskie.
„Forty i MY” to tematyczny blog popularyzujący wybrane obiekty fortyfikacyjne PRZEDMOŚCIA TERESPOLSKIEGO TWIERDZY BRZESKIEJ. Por. „Forty i MY”
Zastawek – cmentarz muzułmański (tatarski mizar) Społeczność tatarska w Lebiedziewie przestała istnieć przed wybuchem I wojny światowej. To jeden z dwu mizarów na Podlasiu w 1987 r., uporządkowany przez młodzież warszawską przy wsparciu PTTK i władz gminnych. Wokół cmentarza, zwanego „tatarskimi mogiłkami”, ustawiono wówczas drewniane ogrodzenie). Zastawek, dawna Ułanowszczyzna – części Lebiedziewa, wydzielona w 1914 roku.
KOROSZCZYN – zespół dworski murowany z połowy XIX w.
MAŁASZEWICZE MAŁE – zespół dworski (składający się z dworu drewnianego z lat 1937-38 i pozostałości parku krajobrazowego z XIX w. , obecnie teren kampingu „Pod dębami”).
KRZYCZEW – zespół dworski z początku XIX w.
NEPLE – zespół dworski (z XVIII-XIX wieku właściciele – ród Niemcewiczów)
Kamienna Baba – Obiekt kultowy (na Kamiennej Górze, piaszczystym wzgórzu o wysokości 159,3 m npm na północny wschód od Nepli, przy drodze do Janowa Podlaskiego)
Krzyczew, drewniany wiatrak (tzw. koźlak, z 1921 r.)
Kobylany – cmentarz prawosławny (przy cerkwi św. Michała, z kamiennymi i grobkami z I połowy XIX w.)
Koroszczyn – dawny cmentarz rodu Kuczyńskich (prawosławny, na terenie tzw. cerkwiska, z żeliwnym nagrobkiem z połowy XIX w. i niedokończonym pomnikiem Niepodległości Polski)
Krzyczew – cmentarz rzymsko-katolicki (założony w połowie XIX w. jako unicki. Znajduje się na nim kilka nagrobków z końca XIX w.)
Kuzawka – cmentarzyk żołnierzy polskich poległych z rąk bolszewików (Spoczywają tu żołnierze 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty, broniący w dniach 2-6 sierpnia 1920 r. linii Bugu w rejonie Neple-Kuzawka. Na niewielkim wzgórku nad Bugiem urządzono tu w 1920 r. mały cmentarz)
Lebiedziew – cmentarz prawosławny (założony ok. 1870 r., administrowany przez parafię prawosławną św. Jana Teologa w Terespolu. Na cmentarzu są mogiły nieznanych żołnierzy polskich z 1939 r.)
Neple – cmentarz rzymsko-katolicki (znajduje się na nim krzyż poświęcony żołnierzom polskim poległym w wojnie z bolszewikami w 1920 r.)
Polatycze – obelisk kamienny – mogiły żołnierzy rosyjskich poległych w Polatyczach (na polach tej wsi starły się w 1794 r. oddziały polskie gen. Sierakowskiego i rosyjskie gen. Suworowa. Rosyjskie Ministerstwo Wojny oraz dowództwo 19 garnizonu Twierdzy Brzeskiej wystawiły na początku XX wieku wspomniany obelisk)
Koroszczyn – pomnik ku czci Józefa Piłsudskiego i Pierwszej Brygady Legionów
Krzyczew – mogiły – kurhany w lesie zwanym Kurhanki
Kobylany – pomnik ku czci żołnierzy polskich poległych tu 5 lutego 1919 r.
Neple – pomnik „Na pamiątkę pobytu Wojska Polskiego z marszałkiem Józefem Piłsudskim w roku 1920”. (wzniesiony w 1997 r. przez miejscowych parafian)
Cmentarz prawosławny w Lebiedziewie
WALORY PRZYRODNICZE (Park Krajobrazowy „Podlaski Przełom Bugu” , „Szwajcaria Podlaska” , Kąpielisko w Kobylanach, Łowisko Specjalne „Wykop” w Kobylanach, rezerwaty przyrody „Czapli Stóg”, „Bużny Most” i „Budryki”, patrz też: Fauna i Flora ; patrz też TUTAJ:
EKOROZWÓJ GMINY TERESPOL, pod redakcją Prof. dr hab. inż. Stefana Kozłowskiego, Lublin 2002 (plik dostępny via
BAZA NOCLEGOWA w gminie Terespol
VIDEOTEKA
Okolicznościowe materiały filmowe na stronie Gminnego Ośrodka Kultury
SPORT
Generalnie o gminnych obiektach sportowych . Oferta dotyczy: Orlika 2012 (kompleks boisk przy Zespole Szkół im. Orła Białego w Kobylanach wybudowany w ramach programu „MOJE BOISKO – ORLIK 2012”); Kort tenisowy przy Zespole Szkół im. Orła Białego w Kobylanach; Boisko w Łobaczewie Małym; Boisko w Małaszewiczach Małych; Boisko przy ZS im. Wł. St. Reymonta w Małaszewiczach; KĄPIELISKO GMINNE w Kobylanach.
„Twierdza” Kobylany (klub, sekcja piłki nożnej, która od lipca 2016r. rozpoczęła swą działalność pod skrzydłami Gminnego Centrum Kultury z siedzibą w Kobylanach). Twierdza Kobylany na Fb
Sekcja Podnoszenia Ciężarów GCK Kobylany (od 2011 roku, z wieloma sukcesami na arenie ogólnopolskiej). Sekcja Podnoszenia Ciężarów GCK Kobylany na FB ; Sprawozdanie z działalności
p
Nazwa, przynależność administracyjna
Hetman polny litewski i kasztelan wileński Józef Bogusław Słuszka nadał nowo utworzonemu miastu dzisiejszą nazwę Terespol, dla uhonorowania swojej małżonki, Teresy z Gosiewskich.
Województwo i powiat
Pierwotnie część dóbr Błotków (zob. hasło Błotków). Miasto Terespol w okresie przedrozbiorowym od chwili lokacji należało do powiatu i województwa brzeskolitewskiego stanowiącego część Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazło się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).
Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. Terespol wszedł w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazł się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżał w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdował się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, od 1919 r. miasto należało do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.
W latach 1975–1998 był w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.
Miasto
Lokowane w 1697 r. przez Józefa Bogusława Słuszkę. W 1753 r. otrzymało kolejny przywilej od Jana Jerzego Fleminga. Na jego mocy potwierdzono prawo do samorządu miejskiego i corocznego wyboru burmistrza oraz rajców. Mieszczanie mieli też sami wybierać pisarza, oraz dostali prawo do własnego sądownictwa. Apelacje od wyroków Fleming rezerwował dla siebie lub wyznaczonego przez siebie urzędnika. Właściciel gwarantował również równość katolikom i dysydentom. W dodatkowej ustawie miejskiej zaznaczono, że mieszczanie sami mają zbierać podatki państwowe, a nowo osiedlający się rzemieślnicy dostali trzy lata wolnizny (mieli płacić od marca 1757 r.). Regulowano także ochronę przeciwpożarową m.in. wprowadzano składkę na kominiarza. Fleming zarezerwował sobie również prawo do arendy browarów na podstawie kontraktów [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 70, s. 853–862]. W 1766 r. burmistrzem terespolskim był Stanisław Bielawski, a „proconsulem” (prezydentem?, drugim burmistrzem?) Józef Łapkowski [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 62]; w 1778 r. wzmiankowani są prezydent Marcin Dylewski, burmistrz Ernest Willandt oraz rajcy Jędrzej Ollof/Hollof i Feliks Raymen [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 70, s. 849, 853]. Burmistrzami w Terespolu w XIX w. byli m.in.: Jabrzyłkowski, Sierakowski, Józef Burzyński i Jan Lubański [AGAD, KRSW, sygn. 4079].
Gmina
Terespol był gminą w latach 1940–1944. Od 1973 r. istnieją dwie jednostki administracyjne: gmina miejska i gmina wiejska Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Mikrotoponimia
Części składowe osady
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 12. 11. 2024) częściami Terespola są: Błotków Duży, Błotków Mały, Mieszczany, Ogródki Łobaczewskie, Rogatka i Włóczki [https://eteryt.stat.gov.pl/].
Ulice
W 1801 r. w Terespolu istniały ulice: Brzeska, Cerkiewna, Kodeńska, Komisarska, Niemiecka, Rynek, Spichlerzowa i Warszawska [APR, ZDP, sygn. 12608]. Z kolei w połowie XIX w. były ulice: Bugowa, Brzeska, Cerkiewna, Klasztorna, Kodeńska, Niemiecka, Rynek, Warszawska, Zaszkolna i Zwierzęca [APL, Zbiór planów różnych urzędów, sygn. 61].
Antroponimia
W 1832 r. domy w Terespolu posiadali (właściciele prywatni): Rynek, ul. Warszawska: Goldszteyn Abram, Helerszteyn Eliasz, Mierzejewski, Rodkiewicz Jan, Rothszteyn Beniamin, Selman Aron, Wayntrat Berko; ul. Brzeska: Birman Tauba, Elman Abram, Frydman Zelman, Gajer Gotlib, Grynszteyn Moszko, Jukzon Wolf, Makaszewski Heronim, Młynarski Josel, Mostownik Jankiel, Olszewski Józef, Reymen Karol, Tyszman Icko, Waserman Anszel; ul. Niemiecka: Biegało Jozef, Biegayło Piotr, Gajer Krystyan, Lebenszteyn Jozef, Libenszteyn Janowa, Malczewski Jan, Paszkowski Daniel, Wasilewski Onufry, Zieliński Jan; Za Fosą: Przyjemski Piotr, Sienkiewicz Franciszek; Rynek, ul. Warszawska (II): Appel, Mazurkiewicz Symon, Solnajon Icko; Jurydyka kościelna: Dobrolińska Chalimonowa, Erlich Mendel, Kowieska Agata, Pietruszka Nuchim, Waynszteyn Mejer; ul. Za Kramami: Appel Jan, Brawerman Szloma, Goldberg Matys, Kinsberg Leybko, Monhait Aron, Perlman Szymon, Rozenblad, Waysman Markielowa; ul. Kodeńska: Bernszteyn Chaim, Brawerman Berko, Chudy, Duycz Moszko, Faynszteyn Frojm, Faynszteyn Szmerko, Faynszteyn Wulf, Feferholtz Ihgol, Flejszer Jankiel, Furonanczyk Gerszon, Gasman Herszko, Gelman Anszelowa, Golbgiser Szloma, Goldberg Abram, Hrehorowicz Chalimon, Koroszczyński Peysach, Kowalczuk Semen, Lehler Herszko, Malina Icko, Mesengiser Szulim, Morenlender Dawid, Rodhbard Jankiel, Rosły Josiel, Rozenberg Mordko, Rubinszteyn, Rusman, Szaniawski Maciej, Tynkielszteyn Dawid, Zandberg Josel; Rynek: Afpel Moszko, Afpel Wulf, Rozenszeyn Chana, Septytor Nachman, Warhawtyg Srul; ul. Cerkiewna: Fainsztejn Szoel, Feldman Abel, Feldman Aron, Fleyszer Josel, Italianin Herszko, Leberhartz Szmul, Lubart Leybko, Modli Jankiel, Ogniowy Herszko, Rosenberg Hajzyk, Szteynberg Leyzor, Turkieltanb Berko, Wosk Josel; ul. Warszawska: Baytelman Jankiel, Berszteyn Leyzor, Blumt (?) Eliasz, Brawerman Icko, Elman Ella, Halfman Szloma, Hersz Abram, Herszenszon Rubin, Judelman Icko, Krajewski Jan, Kupferman Zysla, Libenszteyn Izrael, Młynaraski Josel, Rayza Chajm, Rayzman Abram; ul. Szkolna: Afel Chaim, Ingbergman, Szteyman Mejer, Złotykolor Icko; ul. Zaszkolna: Biegayło Grzegorz, Biegayłowa Janowa, Bortkiewicz Antoni, Fadajner (?) Josel, Frąckiewicz Mikołay, Golcbarg Jankiel, Jaśkiewicz Jan, Krajewski Jan, Kraszenbaum Szaja, Osypowicz Symen, Pawluczuk Ignacy, Sałtrukiewicz Jan, Sosnowski Piotr, Starólski Wawrzyniec, Szaniawski Augustyn, Szaniawski Teodor, Tarasiuk Dominik; ul. Kommisarska: Bielan Hieronim, Kozycki Michał, Krawczyk Berko, Łaciński Grzegorz, Ostaszewski Teodor, Stefaniuk Ignacy; Młyny za miastem: Jerzy Kucewicz i Mikołay Kucewicz [APR, ZDP, sygn. 13003].
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2008 zarejestrowano blisko 40 stanowisk (głównie ślady osadnicze, siedliska, osady?). Pierwsze zabytki archeologiczne odkryto na obszarze dawnego Błotkowa w poł. XIX w. Dotyczą one cmentarzyska z wczesnej epoki żelaza (kultura pomorska) (m.in. Nosek 1957, 285 – tam wcześniejsza literatura). Bliżej nieokreślone „naczynko historyczne” znalezione w nieznanych okolicznościach przekazano do zbiorów PMA w roku 1938 [ZOW 14, 72]. W roku 1976 przy ulicy Wojska Polskiego w trakcie budowy domu, na głębokości 1, 20 m odkryto skarb liczący ponad 9,5 tys. monet, głównie miedzianych szelągów (tzw. boratynek) z XVII w. ukrytych w glinianym dzbanku ok. roku 1711 [Wojtulewicz 1977, 55; Lewczuk 1983]. O bliżej nieokreślonym cmentarzysku z XIII w. wspomina Maria Misiewicz [2003, 113].
Z badań AZP zebrano nieliczne wytwory krzemienne, w jednym przypadku z nieokreślonego okresu mezolitu (blisko 100 egzemplarzy – głównie półsurowca). Znacznie liczniejsze są ułamki ceramiki naczyniowej – ślady osadnicze, pozostałości po pojedynczych siedliskach lub osadach historycznych (w jednym przypadku osadzie produkcyjnej – m.in. szlaka szklana), również po nieznanej aktywności gospodarczej, np. związanej z hodowlą, pasterstwem, gospodarką leśną, uprawą pól. Część z nich datowana jest na wczesną epokę żelaza (kultura: łużycka, pomorska, jastorfska), pojedyncze na wczesne średniowiecze (X-XIII w.), pozostałe okres późniejszy (w zakresie XV-XIX w.). Nie określono chronologii części ceramiki i zabytków krzemiennych pozbawionych charakterystycznych cech morfologiczno-technologicznych. Ponadto na podstawie przekazu miejscowej ludności uzyskano informację o bliżej nieokreślonym cmentarzysku szkieletowym [NID, AZP obszary 59-91 i 60-92 – lokalizacja jednego stanowiska: Terespol „Młynki”, dwóch kolejnych: Błotków].
W wyniku prowadzonych badań archeologicznych na jednym ze stanowisk odkrytych w ramach AZP zarejestrowano kilkanaście obiektów po osadzie wielokulturowej z pradziejów (odłupki krzemienne), wczesnego i późnego średniowiecza (po kilkadziesiąt fragmentów ceramiki naczyniowej), okresu nowożytnego (ceramika budowlana, ułamki szklane, przedmioty metalowe, głównie monety z XVII-XVIII w.) – brak bliższej chronologii. Ponadto zlokalizowano groby łączone z cmentarzem przy dawnej cerkwi unickiej pw. Św. Jana Ewangelisty, z której prawdopodobnie pochodzą odkryte płytki ceramiczne, fragment witraża, tłok pieczęci [Banasiewicz-Szykuła i in. 2018, 29-30].
W trakcie prowadzonych nadzorów archeologicznych budynku w rejonie Rynku w 2017 r. w jednym z obiektów odkryto ułamki ceramiki naczyniowej datowane na XIII w., natomiast z warstwy kulturowej pozyskano fragmenty ceramiki z XVI-XVIII w., także przedmioty metalowe (m.in. klamry brązowe, tłok ołowiany, medaliki, monety) z kończ XVII i XVIII w., także rdzeń krzemienny o niekreślonej chronologii [Banasiewicz-Szykuła i in. 2018, 59-60].
Pierwsza wzmianka o osadzie
1696 r. – nazwa Terespol pojawia się w liście wysłanym przez Józefa Bogusława Suszkę. W 1697 r. miała miejsce lokacja miasta.
Właściciele
Od 1681 r. dobra Błotków przeszły w ręce hetmana polnego litewskiego Józefa Bogusława Słuszki. W dniu 20 lipca 1697 r. wydał dokument lokacyjny dla nowego miasta, które na cześć żony Teresy z Gosiewskich, nazwał Terespolem [Sowa, 2018, nr 1, s. 22]. Po jego śmierci w 1701 r., dobrami zarządzała Teresa, która w 1708 r. zapisała je w testamencie księciu Józefowi Czartoryskiemu. Tenże już w 1711 r. sprzedał je Ludwikowi Konstantemu Pociejowi [Jadczak, 2005, nr 4, s. 71–72]. Po nim przejął je jego syn Antoni Pociej. W 1748 r., nie mogąc oddać zaciągniętego długu, sprzedał Terespol podskarbiemu ziemskiemu litewskiemu Janowi Jerzemu Flemingowi, który rozpoczął rozbudowę i modernizację miasta m.in. ściągając osadników z Niemiec. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. Oboje posiadali je do 1814, gdy dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. 1 września 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego (co zapisano w księdze hipotecznej w 1832 r.), w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Do 1855 r. prawie wszyscy posiadacze domów w mieście byli ich dzierżawcami czynszowymi. W związku z przeniesieniem miasta w 1855 r., mieszczanie stali się ich właścicielami hipotecznymi [SRwBP, WKH, sygn. 497].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
W 1697 r. Józef Bogusław Słuszka ufundował w nowo lokowanym mieście kościół i klasztor dominikanów obserwantów [Królik, 1983, s. 211]. Fundacja w roku następnym została zaakceptowana przez władze diecezji na mocy dokumentu biskupa łuckiego i brzeskiego Franciszka Michała Prażmowskiego [AD Siedlce, sygn. D37, k. 144v–145v]. Są jednak poważne wątpliwości czy klasztor w okresie przedrozbiorowym pełnił funkcję parafii. Wskazywałby na to brak Terespola na liście parafii w czasie synodu z 1726 r. oraz w spisie z 1797 r. [Królik, 1983, s. 155; Pruszkowski, 1897, s. 27]. Parafii terespolskiej nie ma także w rejestrach podymnego z II poł. XVIII w. (hrabstwo terespolskie wymienione jest w obrębie parafii Brześć Litewski). Być może więc do formalnego wyodrębnienia się samodzielnej parafii doszło dopiero po rozbiorach, gdy Brześć znalazł się zaborze rosyjskim, a Terespol w austriackim. Dominikanie prowadzili jednak prawdopodobnie doraźną działalność duszpasterską i kaznodziejską dla mieszczan.
Z okresu przedrozbiorowego znani są przeorowie: Eugeniusz Hartmann (1754) [NABM, f. 1786, op. 1, sygn. 8, s. 485–488]; Maciej Małaczeński (1778) [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 65, s. 1578–79], Jacek Łuszczyński (1786) [NABM, f. 1741, op. 1, sygn. 45, s. 437].
Kościół drewniany stał do 1827 r., kiedy spłonął w pożarze miasta. Budowę nowej, murowanej świątyni przerwano ze względu na plan przeniesienia miasta. Kościół na nowym miejscu zbudowano dopiero w 1863 r. Pieczę nad nim i parafią przejęło duchowieństwo diecezjalne, gdyż w 1864 r. władze carskie skasowały zakon dominikanów. Za pomoc okazywaną „opornym” unitom generał gubernator warszawski w 1886 r. zamknął kościół w Terespolu, a jego wiernych przyłączył do parafii w Malowej Górze. Potem w 1900 zamknięto parafie w Terespolu i Malowej Górze. Dopiero w 1906 r. pozwolono wznowić działalność parafii w Terespolu. Uroczyste otwarcie kościoła odbyło się 4 lutego 1906 roku. [https://parafiaterespol.pl/about/]. W skład parafii terespolskiej w II Rzeczypospolitej wchodziły miejscowości: Terespol, Błotków, Dobratycze, Kobylany, Kołpin, Koroszczyn, Kukuryki, Lebiedziew, Lechuty Duże, Lechuty Małe, Łobaczew, Małaszewicze Małe, Michalków, Murawiec, Ogrodniki, Polatycze, Samowicze i Żuki [APL, SPB, sygn. 477]. Proboszczami i administratorami parafii rzymskokatolickiej w Terespolu byli m.in. księża: German Pieczykowski (1810–1817), Franciszek Raykowski (1817–1825), Damian Ostrowski (1825–1832), Florian Konarski (1832–1838), Hiacynt Jakubowski (1838–1843), Mateusz Barański (1843–1846), Norbert Michniewicz (1846–1849), Placyd Czaporowski (1849–1853), Kajetan Maciejewski (1853–1856), Bonawentura Jarzyło (1856–1862), Gabriel Lewandowski (1862–1863), Michał Mystkowski (1864–1866), Stanisław Lipiński (1866–1869), Konstanty Chojecki (1870–1875), Wiktor Szaniawski (1875–1882).
Cerkiew w Terespolu pw. św. Jana Ewangelisty została ufundowana przez podskarbiego ziemskiego litewskiego Jana Fleminga, na przełomie lat 50. i 60. XVIII w. Po jej ukończeniu w 1763 r. przeniesiono do niej siedzibę parafii z Łobaczewa, pozostawiając tam jednak zabudowania plebańskie [LVIA, f. 605, op. 7, sygn. 37]. Informacje o rzekomej fundacji jeszcze Antoniego Pocieja z 1745 r. nie znajdują potwierdzenia w źródłach. W skład parafii terespolskiej w drugiej poł. XVIII w. wchodziły: Terespol, Łobaczew, Błotków, Lechuty i Ogrodniki (dziś Kołpin-Ogrodniki). Cerkiew terespolska miała status cerkwi kapitulnej – każdorazowo jej kapłan wchodził w skład unickiej kapituły brzeskiej.
Proboszczami lub administratorami parafii greckokatolickiej w Terespolu byli m.in. księża: Piotr Boniecki [wcześniej w Łobaczewie, od 1763–1773], Aleksander Czochrajski (administrator 1773, paroch 1778–1787), Michał Horaczko (1796–1827), Andrzej Koncewicz (1827–1834), Kalikst Koncewicz (1834–1845, 1848–1849, 1857–1864), Jan Śmigielski (1845–1848), Ignacy Pyszczyński (1849–1854), Jerzy Koncewicz (1854–1856), Jan Żypowski (1865–1866), Józef Kołbuś (1867–1872), Feliks Michałowski (1873–1875) [Sęczyk, 2022, s. 755]. Prawosławnymi proboszczami byli księża: Feliks Michałowski (1875–1884), Nikołaj Łopatińskij (1884–1899), Michaił Wachowicz (1899–1907), Michaił Rodkiewicz (1908–1914) [APL, KPCH, sygn. 68–112].
W 1806 r. do unickiej parafii w Terespolu należało 20 domów [APL, ChKGK, sygn. 139, k. 131v]. W 1860 r. cerkiew terespolska miała tylko 38 wiernych w mieście [APL, CHKGK, sygn. 534]. W parafii istniał opór przeciwko przymusowemu przejściu unitów na prawosławie. W 1895 r. spośród zapisanych do niej 1581 osób, do cerkwi uczęszczało jedynie 600. W parafii było wtedy 336 nieochrzczonych w cerkwi prawosławnej, 118 tzw. małżeństw krakowskich, czyli zawartych w obrządku katolickim. Władze cerkiewne 981 osób zaliczały do tzw. „opornych” [APL, CHZD, sygn. 2207]. W 1904 r. w mieście mieszkało 222 prawosławnych. Z kolei w przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się już 433 wyznawców prawosławia [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. Załamanie liczby wiernych nastąpiło w 1915 r,. gdy większość z nich udała się na wychodźstwo w głąb imperium rosyjskiego. Po zakończeniu wojny nie wszyscy wrócili w ojczyste strony. W 1919 r. nie odnowiono parafii prawosławnej w Terespolu. Jej wierni najpierw swoje potrzeby religijne spełniali w Brześciu, a potem w Kobylanach. W 1941 r. bp Tymoteusz (Szretter) kreował na nowo parafię prawosławną w Terespolu. Pierwszym jej administratorem był ksiądz Aleksander Nikolski (zm. 1941). Po nim parafią zarządzali m.in. Julian Huk (Guk) (1941–1945), Olimpiusz Kołodko (1945–1947), Antoni Tatiewski (1947–1950), Aleksander Tokarewski (1950–1951), Piotr Kosacki (1951–1958) i Wincenty Pugacewicz (1958–1983). Parafia prawosławna posiada cmentarze w Terespolu, Dobratyczach i Lebiedziewie oraz cerkiew filialną p.w. Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Dobratyczach. Wierni zamieszkują też w Lechutach i Łobaczewie Małym [http://lublin.cerkiew.pl/parafie.php?id_n=21&id=200&type=history].
W 1925 r. rzymskokatolicki biskup podlaski ks.. Henryk Przeździecki podjął kroki w celu odrodzenia w diecezji Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego). Parafię tego obrządku w Terespolu erygowano w 1926 roku. Jej pierwszym proboszczem był ks. Aleksander Nikolski, następcą został jego syn Arkadiusz. Stan liczebny wspólnoty bizantyjsko-słowiańskiej w 1935 r. wynosił 473 wiernych. Po wybuchu wojny 1939 r. parafię zlikwidowano [APL, SPB, sygn. 477; http://lublin.cerkiew.pl/parafie.php?id_n=21&id=200&type=history].
Terespol od założenia miasta stanowił ośrodek dużego osadnictwa żydowskiego. Już w 1705 r. Żydzi mieszkający w mieście opłacili 200 zł pogłównego [AVAK, t. 4, s. 59]. W 1765 r. w taryfie pogłównego żydowskiego wykazano 78 gospodarstw żydowskich, w których mieszkało łącznie 705 osób [LVIA, f. 11, op. 2, sygn. 252, k. 99]. W 1775 r. w mieście na 136 dymów ogólnie było 69 dymów żydowskich [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 1511, k. 21]. W 1792 r. w mieście wykazano już 132 dymy żydowskie [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 728, k. 60]. W latach 1827–1828 wzniesiono w Terespolu nową drewnianą synagogę na miejscu starszej o nieznanej dacie powstania, która uległa zniszczeniu w pożarze. Po przeniesieniu miasta, w 1856 r. zapadła decyzja o przeniesieniu na nowe miejsce również synagogi i budowie nowego bejt ha-midraszu z wykorzystaniem materiałów z poprzedniej. Prace zakończono ok. 1859 r. [https://www.europeana.eu/en/item/960/https___tours_j_story_org_tour_133_story_1500]. W 1935 r. żydowska gmina wyznaniowa w mieście liczyła 1448 członków. Rabinem był Abram-Ber Szwarcberg [APL, SBP, sygn. 477]. We wrześniu 1939 r., część Żydów uciekła w głąb ZSRR. Pozostali na miejscu w pierwszej połowie 1941 r. trafili do getta (obecnie ul. Reymonta i Czerwonego Krzyża). W 1942 r. prawdopodobnie większość Żydów została deportowana do getta przejściowego w Międzyrzecu Podlaskim. Pozostałych w Terespolu 284 Żydów deportowano do obozu zagłady w Treblince, gdzie zginęli. Obecnie pozostał jedynie cmentarz położony naprzeciwko cmentarza rzymskokatolickiego. Nie zachowały się na nim żadne nagrobki.
Od połowy XVIII w. w mieście zaczęli się osiedlać koloniści pochodzenia niemieckiego, w tym protestanci. W 1778 r. ks. Adam Czartoryski ufundował w Terespolu zbór ewangelicko-augsburski wraz z cmentarzem [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 70, s. 849–851]. Około 1823 r. próbowano wystawić nowy zbór, ale został ukończony w połowie i następnie przejęty przez wojsko, gdzie umieszczono tymczasową piekarnię na czas ćwiczeń, a potem nie oddano obiektu. Po pożarze z 1827 r., który strawił dzielnicę niemiecką zamieszkałą przez wyznawców kościoła ewangelicko-augsburskiego, społeczność ta zaczęła zanikać w Terespolu. W 1832 r. nie było pastora, a grunty uposażenia zostały przeznaczone do licytacji w 1833 r. [AGAD, CWWKP, sygn. 1096].
Oświata
W okresie przedrozbiorowym w Terespolu prawdopodobnie nie było rozwiniętego szkolnictwa, o czym może świadczyć brak miasta na liście szkół wydziału poleskiego Komisji Edukacji Narodowej (podlegało jej województwo brzeskolitewskie). Nie można jednak wykluczyć szkolnictwa działającego przy parafii np. unickiej czy protestanckiej lub szkółki żydowskiej. Wskazywałoby na to wystąpienie w 1801 r. dwóch „szkolników” [APR, ZDP, sygn. 12608].
W I poł. XIX w. w mieście funkcjonowała na pewno szkoła parafialna działająca przy cerkwi unickiej, wzmiankowana jako istniejąca w 1854 r. [APL, KWL i RGL, seria 2.3, sygn. 1493, s. 67]. W drugiej połowie XIX w. powstała w Terespolu rosyjska dwuklasowa szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1930 r. w mieście działała polska siedmioklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 544 dzieci [Falski, 1933, s. 147].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
Z początkowego okresu dziejów miasta nie ma wiarygodnych i pewnych danych o zaludnieniu. Takie informacje pochodzą dopiero z II poł. XVIII w. W 1765 r. w pogłównym żydowskim wykazano w Terespolu 78 gospodarstw żydowskich, w których mieszkało łącznie 705 osób [LVIA, f. 11, op. 2, sygn. 252, k. 99]. W rejestrze podymnego z 1775 r. w mieście było 136 dymów [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 1511, k. 21]. W 1790 r. wykazano 202 dymy, w tym 107 żydowskich, oraz 14 nowo przybyłych [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 1541, k. 13v].
Według wykazu z 1827 r. w Terespolu znajdowało się 170 domów zamieszkanych przez 1366 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 234]. W 1887 r. w mieście zamieszkiwało 3649 osób [PKSG za 1887, s. 105]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w mieście w 164 budynkach zamieszkiwało 1919 osób, które deklarowały m.in. wyznanie mojżeszowe – 1024, rzymskokatolickie – 767 i prawosławne – 124 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1928 r. mieszkało tu 2341 mieszkańców [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. w Terespolu mieszkało 11191 osób [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. w Terespolu mieszkało 5394 osób [https://www.polskawliczbach.pl].
Większość mieszkańców Terespola na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rzemiosła i handlu. Okresem rozkwitu dla miasta były prace związane z jego rozbudową prowadzoną przez Jana Jerzego Fleminga, który starał się również o ściągnięcie nowych osadników. W 1775 r. wymieniono m.in. 11 dymów dworskich, 30 dymów niemieckich, rzemieślniczych, 16 dymów rzemieślniczych, skarbowych [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 1511, k. 21]. W 1778 r. wspomniany murowany, nowo wystawiony browar [NABM, f. 1705, op. 1, sygn. 70, s. 850].
W 1792 r. w mieście było 10 dymów browarnych, 13 karczemnych, 1 młyn i 54 domy rzemieślników. Zwraca uwagę brak dymów określonych jako rolnicze, były tylko takie z ogrodami, co sugeruje, że na tle innych okolicznych miasteczek, działalność rolnicza była marginalna [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 728, k. 60].
W pierwszej poł. XIX w. mieszczanie skarżyli się, że ich czynsze nie są opisane i ich wysokość nie jest związana z powierzchnią posianej ziemi. W 1801 r. zmierzono powierzchnię poszczególnych placów, ale nie przeliczono wysokości czynszów. Potem w wyniku pożarów, przede wszystkim tego z 1827 r., wydzielono nowe place. W XIX w. w mieście odbywały się dwa jarmarki rocznie oraz targi w każdy piątek i niedzielę [APR, ZDP, sygn. 13003].
W 1801 r. w mieście pracowali: bednarz, blacharz, cieśle (3), cyrulicy (2), furmani (4), garbarz, grzebieniarz, kapelusznik, kominiarz, konował, kowal, kramarz, krawcy (8), kupiec, kuśnierze (5), lakiernik, lekarz, młynarz, mosiężnik, mularze (3), muzykant, pastuch, piekarze (5), rękawicznik, rymarz, rzeźnicy (5), siodlarz, stelmach, stolarze (3), szewcy (12), szkolnicy (2), tokarz, wartownik, winiarz, zegarmistrz i złotnik [APR, ZDP, sygn. 12608].
W 1810 r. miasto otrzymało od Fryderyka Augusta przywilej na prowadzenie wolnego handlu [Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t. II, nr 19, s. 247], odebrany już jednak w 1817 r. na mocy decyzji cara Aleksandra I.
W 1930 r. w osadzie pracowali: lekarz: Sołłohub; akuszerki: Dejnek; apteka: Pankla E.; bednarz: Najsztejn Ch.; bławaty: Ferdman Ch., Goldberg B., Lustigman M.; cementowe wyroby: Stowarzyszenie Wyrobów Cementowych; czapnicy: Brandt J.; drzewo: Fiszgop M., felczerzy: Wasilewicz J.; zakłady fotograficzne: Zonszajn M.; fryzjerzy: Bogurycewicz A., Szyczenko Ch.; galanteria: Gluzman A., Sandberg Ch.; Herbaciarnie: Fiszgop Ch., Goldman Sz., Goldszmidt D., Kieryło Wł., Korman Sz., Mandelbaum Ch., Rozenbaum L., Winograd R., Wołkowicki J.; jadłodajnie: Appel F.; kapusta kiszona: Abramowicz W., Kaliński Ł., Kaliński B., Kuczyński L.; kasy pożyczkowo–oszczędn.: Kasa Spółdzielcza, Kasa Stefczyka; kawiarnie: Appel P.; kolonialne artykuły: Goldfarb Ch., Lustigman Z.; kołodzieje: Fiszman M.; kooperatywy: Spółdzielnia Rolniczo–Ogrodnicza Sp. z o.o., Stowarzyszenie Społ., Chrześcijańska Spółdz. Warzywnicza; kooperatywy budowlane: ,, Odbudowa”, Spółdz. Stow. Budowlane; kowale: Ajzenman S., Goldberg S., Iłkowski L.; krawcy: Biegun J., Biegun N., Feldman N., Fiszman P., Grynsztajn M., Palczyk Ch., Rabinowicz I., Rubinsztajn M., Rybak E.; malarze: Feldman M., Sitkowski L.; manufaktura: Berensohn P., Ferdman Ch., Schwarcman I.; mechaniczne warsztaty: Kuroczkin, Mandelbaum; młyny: Bronsztein S., Janowski Fr.; murarze: Krynicz–Leszczyński, Siemiawski; olejarnie: Bronsztein S., Szechtman J.; parcelacyjne przedsiębiorstwo: Spółdzielnia Parcelacyjno– Budowlana; piekarnie: Goldszmid L. i Kanenblum J., Kiryło Wł., Rozenbaum L., Wołkowicki J.; piśmienne materiały: Grynsztajn R.; piwiarnie: Feldman B., Jungierman I., Lutyński J., Lustman M.; restauracje: Ferdman N., Wronka F., Zieliński S.; rzeźnicy: Cytrynbaum H., Chodorowicz W., Goldgard F., Goldgard I., Goldgard L., Rybak B., Sokołowski K., Machkind J., Kupersztejn I., Piterman B., Piterman H.; samochodowa komunikacja: Rybak I. ska, Sokołowski K., Dejneko F.; siodlarze: Herszberg, Iwry M., Wajngarten M.; spożywcze artykuły: Appel S., Bakalisz H., Bergwajn P., Bojarska M., Brandt T., Brodacz S., Cwejbaum J., Eksztejn Ch., Elman Ch., Fajnsztejn Sz., Ferdman L., Finkielsztejn F., Gelenberg S., Grynsztejn B., Jungenman B., Kac E., Kagan F., Lebenbaum Sz., Piterman E., Rabinowicz Ch., Rosolska W., Seplyter F., Sztajnberg J., Szwarcman J., Szwarcman M., Wernik F., Wernik M., Zonszajn B., Zonszajn C., Zonszajn E.; stolarz: Klejn I.; szewcy: Balas S., Gorensztajn J., Klejn A., Malina A., Trębicki W.; ślusarz: Lis Ch.; tytoniowe wyroby: Mikiciński B.; warzywa: Abramowicz W., Dąb S., Kalińska L.; wędliny: Czapski F., Marczewski A., Piatkiewicz J.; woda sodowa – fabryki: Goldfarb E.; wódki i likiery: Goldfarb S. [KAP, 1930, s. 607–608].
Zabytki i upamiętnienia
Kościół rzymskokatolicki pw. Świętej Trójcy
Kościół podominikański wymurowany w 1863 r. wg projektu budowniczego powiatu siedleckiego P. Jabłońskiego z bramą murowaną z końca XIX wieku. W 1984 r. dobudowano do niego obszerną salę do odprawiania nabożeństw oraz wieżę przy narożniku północno–zachodnim. Z kolei w latach 2000–2002 dobudowano od strony wschodniej nowe prezbiterium z dwiema zakrystiami oraz nawy boczne. W 2005 r. dobudowano arkadową loggię przed fasadą. Obecnie z pierwotnego kościoła pozostały dawna fasada oraz prezbiterium, będące kaplicą południową.
Prawosławna cerkiew św. Jana Teologa
Cerkiew murowana w stylu barokowym z XVIII wieku. W 1799 r. spłonęła w pożarze miasta. Potem została odrestaurowana. Remontowana też w latach: 1838, 1881 i 1898. W czasie ostatniego remontu zbudowano obok niej dzwonnicę, w której umieszczono dzwon ufundowany przez cara Mikołaja II. Po przebudowach jest to świątynia w stylu neoklasycystyczny, orientowana, trójdzielna. Prostokątny plan uzupełniają dwie zakrystie i dorycki portyk [http://lublin.cerkiew.pl/parafie.php?id_n=21&id=200&type=history].
Prawosławna kaplica cmentarna Zmartwychwstania Pańskiego
Cerkiew drewniana o konstrukcji zrębowej z 1892 roku. Trójdzielna, z pojedynczą prostokątną nawą, węższym prostokątnym pomieszczeniem ołtarzowym i niewielkim przedsionkiem.
Żeliwny obelisk
Z 1825 r. upamiętnia budowę drogi Warszawa – Siedlce – Brześć. Autorem zdobiących go płaskorzeźb jest Paweł Maliński. Odlewy płaskorzeźb wykonano w Zakładach Rządowych w Samsonowie.
Ważne wydarzenia
Zabudowa
W 1792 r. Terespol został zaliczony do miast trzeciej klasy. Wykazano wtedy w nim 266 dymów, w tym: 1 dworski, 10 browarnych, 13 karczemnych, 1 młyn oraz 132 dymy żydowskie, 50 dymów w domach z ogrodami, 5 bez ogrodów i 54 domy rzemieślników. Dodatkowo jako należące do dominikanów wykazano 17 dymów: 5 klasztornych, 4 dymy ogrodników klasztornych i 8 rzemieślników [LVIA, f. 11, op. 1, sygn. 728, k. 59v–60]. W 1801 r. w Terespolu oprócz domów mieszkalnych znajdowały się: kościół rzymskokatolicki, klasztor dominikanów, bożnica, przyszkółek żydowski, ratusz, domy skarbowe, domy zajezdne, browar, młyn, poczta, spichlerz. Nie było wówczas cerkwi greckokatolickiej, gdyż spłonęła ona w 1799 r. [APR, ZDP, sygn. 12608; APL, KPCH, sygn. 103].
Przeniesienie miasta
Rada Administracyjna Królestwa Polskiego już w 1833 r. w związku z planami budowy twierdzy brzeskiej zabroniła wznoszenia nowych zabudowań w odległości 600 sążni (sążeń nowopolski = 1,72 m) od niej, czyli praktycznie w całym ówczesnym Terespolu. Już w 1834 r. zaplanowano przeniesienie całego miasta na właściwą odległość. Realizacja tego planu przeciągała się w czasie. Zrealizowano ją dopiero w latach 1854–1859, przenosząc miasto na tereny położone na zachód od cerkwi greckokatolickiej. Wyznaczony na nie teren obejmował 178 mórg [AGAD, KRSW, sygn. 4084, 4085].
Klęski elementarne i żywiołowe
W dawnych wiekach wojny, głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. W przypadku Terespola jego położenie powodowało częste przemarsze wojsk w czasie wojen. Czasami epidemie przybierały szczególnie tragiczne rozmiary, np. cholery w 1831 r. [APR, ZDP, sygn. 13003]. Miasto padało również ofiarą najazdów własnych wojsk np. 1764 r. Karol Stanisław Radziwiłł dokonał zajęcia, ograbienia i spustoszenia miasta. W 1769 r. Terespol został najechany przez oddziały konfederatów barskich [Tarasiuk, 1997, s. 22–23].
Miasto nawiedzały również tragiczne pożary. Wyjątkowo tragiczne odnotowano w 1764 (30 domów, pożar od nieostrożnego obchodzenia się z piecem chlebowym), 1768, 1799 (m.in. uszkodzenie cerkwi), 1814, 1827 (spłonęły pałac, kościół, klasztor, rynek, dzielnica niemiecka i bożnica żydowska), 1852 [APR, ZDP, sygn. 13003; AGAD, KRSW, sygn. 4084; Karpiński, 2020; Tarasiuk, 1997, s. 27].
Leżące nad Bugiem miasto narażone było na powodzie. Wymienić można choćby te z lat 1845 i 1846 [Jadczak, 2007a, s. 80].
Odzyskanie niepodległości
Wojska polskie wyparły Niemców z Terespola dopiero 9 lutego 1919 roku.
1939 rok
16 września 1939 r. wydano rozkaz opuszczenia cytadeli brzeskiej drogą na Terespol. Do niego zbliżały się już patrole rozpoznawcze z niemieckiego 76 pp zmotoryzowanej. Natknęły się one w okolicach cerkwi i cmentarza prawosławnego na samochody z 9 Dywizjonu Samochodowego mjra Władysława Jaskólskiego, wiozące rannych żołnierzy. Zostały one ostrzelane, poległ mjr Jaskólski i kilkudziesięciu jego żołnierzy. Polegli w Terespolu żołnierze polscy zostali pochowani na cmentarzu prawosławnym [Tarasiuk, 1997, s. 46].
Holokaust
Przed wybuchem II wojny światowej Żydzi stanowili połowę mieszkańców Terespola. We wrześniu 1939 r., część z nich uciekła do ZSRR. W pierwszej poł. 1941 r. Niemcy utworzyli getto (dzisiejsza ul. Reymonta i Czerwonego Krzyża). Rok później przystąpiono do jego likwidacji. Prawdopodobnie większość mieszkających tu Żydów została deportowana do getta przejściowego w Międzyrzecu, skąd po selekcji wywieziono ich do obozów. Pozostałych w Terespolu 284 Żydów deportowano do obozu zagłady w Treblince, gdzie wszyscy zginęli. Po wojnie nie pozostała w mieście żadna żydowska rodzina [http://www.mokterespol.com/index.php/imprezy/1816-odsloniecie-tablicy-pamieci-zydow-z-terespola-29-11-2024].
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci