Błotków

Patrz hasło: Terespol (gmina miejska).

Pierwotnie przeważała nazwa Bołotkowo, jednak już w latach 1609 i 1615 występuje w dokumentach jako Błotkowo. Ok. 1930 r. Błotków podzielono na dwie wsie Błotków Duży i Błotków Mały. Potem włączono je do miasta Terespola (Mały w 1950 r., a Duży w 1983 r.). Nazwa pochodzi od słowa błotko z sufiksem -ów, -owo [NMP, 2004, t. 1, s. 227].

Województwo i powiat

W okresie przedrozbiorowym od II poł. XIV w. w Wielkim Księstwie Litewskim. Początkowo położona w województwie trockim, od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W 1566 r. po podziale województwa podlaskiego włączona do nowo powstałego województwa brzeskolitewskiego, ze stolicą w Brześciu [Michaluk, 2013, s. 169–177; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się w powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego.

W 1950 r. włączono Błotków Mały i małą część Błotkowa Dużego do miasta Terespola [Dz.U., 1950, nr 6, poz. 60].  W latach 1975–1983 w województwie bialskopodlaskim. W 1983 r. Błotków Duży włączono do Terespola [Dz.U., 1983, nr 10, poz. 52].

Gmina

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli oni wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej poł. XIX w. Błotków należał do gminy Łobaczew [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kobylany Nadbużne [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Błotków Mały i Błotków Duży [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W latach 1940–1944 wsie były w gminie Terespol. Potem wróciły do gminy Kobylany. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Błotków Duży [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. Błotków Duży należał do gminy wiejskiej Terespol [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W 1589 r. w Błotkowie wymienieni zostali poddani: Antonowicz Kuryło, Basarab Hryc, Bobrykowicz Hryc, Bobrykowicz Jakim, Chwedorowicz Jacko oraz jego wnuk bez podanego imienia, Chwedorowicz Hawryło, Chwedorowicz Harasym, Chwedorowicz Hryc, Chwedorowicz Jacko, Denisowicz Sak, Dmichowicz Kuc, Hrycewicz Paszko, Iwanowicz Prokop, Klebanowicz Sak, Knyszewicz Jacko, Knyszewicz Semen, Kowszkowicz Paszko, Krywczyc Choma, Litwin Łukian, Łosiewicz Hryc, Marchan Demian, Markowicz Klim wójt, Naumowicz Iwan, Pietraszycha, Prychożij Andrej, Prychożij Martin, Raś, Sawoniewicz Hryc, Sawoniewicz Ostapko, Sieńkowa wdowa, Szwejka Michno, Wasilewicz Pilip oraz ogrodnicy: Juskowicz Semen, Sawoniewicz Hryc, Leśniczyj Onisko, Prichożyj Wołos, Maś, Stećko piwowar, Wasilewicz Iwan, Towstyczycz Zańko [AWAK, t. 6, s. 88–89].

W Błotkowie w 1832 r. gospodarstwa rolne posiadali: Alexandruk Hryć, Andrusiuk Konrad, Andrusiuk Kuzma, Artimiuk Hryć, Artymiuk Iwan, Daniluk Karp, Hryciuk Chwedor, Irczuk Jakow, Jakuszko Maxim, Jakuszko Maxym, Jakuszko Onufry, Jakuszko Roman, Jakuszko Stefan (I), Jakuszko Stefan (II), Kozyrski Iwan, Malicki Iwan, Mazuryk Iwan, Mikołayczyk Andrzey, Mironiuk Tomasz, Mironiuk Trofim, Okulski Tedor, Onyszczuk Hawryło, Panasiuk Onufry, Paszko Pawluk, Samoyluk Semen, Tarasiuk Demian, Tarasiuk Grzegorz, Tarasiuk Iwan, Tarasiuk Jozef, Tarasiuk Lasz, Tarasiuk Omelan, Tarasiuk Pawluk, Tarasiuk Semen, Tomczuk Nieczypor, Witryszuk Pawluk, Zalewayko Pawluk. We wsi znajdowały się też pustki po: Dmitruk Semen, Duciuk Jakow, Jakuszko Faustin, Jakuszko Jakow, Mironiuk Hryć, Onyszczuk Wasyl, Przychodeń Pietr, Tarasiuk Józio, Tarasiuk Wasyl, Ulewicz Denis, Zalewczyk Grzegorz, Zaręba Michał. Mieszkali tam też chałupnicy: Kornyluk Choma, Kozaczuk Stepan, Kozyrski Chwes, Mazepczuk Pilip, Ochrymiuk Iwan, Ochryniuk Iwan oraz komornicy: Hołowczuk Pilip, Jakuszko Jakow, Krupczycha Hrypa, Lewczuk Wasyl, Maxymako Kateryna, Mazuryk Semen, Mikitiuk Grzegorz, Okulska Opruska, Petraczyk Stepan (I), Petraczyk Stepan (II), Poleszuk Stefan, Sołoducha Sidor, Tymoszowa Tatiana [APR, ZDP, sygn. 13003].

W 1864 r. w Błotkowie uwłaszczono następujących gospodarzy: Aleksandruk Stepan, Andrysiuk Iwan, Andrysiuk Demian, Andrysiuk Fiedior, Artemiuk Adam, Artemiuk Grigorij, Artemiuk Kiryło, Artemiuk Melan, Bieniuk Gawrijło, Bieniuk Gawriło, Czerko Dorofiej, Daniluk Andriej, Daniluk Nikołaj, Daniluk Paulina, Daniluk Zachar, Demczuk Iwan, Federowicz Dmitrij, Girczuk Julian, Girczuk Julian, Gorbatiuk Safron, Ignatiuk Sawwa, Jakuszka Agafja, Jakuszka Aleksandr, Jakuszka Fiedor, Jakuszka Grigorij, Jakuszka Iwan, Jakuszka Iwan, Jakuszka Ławrientij, Jakuszka Ławrientij, Jakuszka Michaił, Jakuszka Ostap, Jakuszka Paweł, Jakuszka Semen, Jakuszko Karp, Kowerda Daria, Kupcewicz Ludwik, Łojewski Artem, Malicki Nikołaj, Malicki Paweł, Malimon Trofim, Masiejuk Michał, Masiuk Wasilij, Mazuruk Roman, Miedwiediuk Zachar, Nieroj Iwan, Olearnik Fiedosja, Olearnik Iwan, Olearnik Konrat, Olearnik Marianna, Osipowicz Jegor, Panasiuk Wasilij, Pawłowski Paweł, Pikuła Korniło, Pikuła Osip, Samojluk Roman, Sawczuk Emelian, Tarasiuk Fiedor, Tarasiuk Gryć, Tarasiuk Jakim, , Tarasiuk Kuźma, Tarasiuk Lasz, Tarasiuk Lewko, Tarasiuk Marta, Tarasiuk Michaił, Tarasiuk Trofim, Tarasiuk Wasilij [APL, ZTL, sygn. 3]

Patrz hasło: Terespol.

Po raz pierwszy nazwa Bołotkowo pojawia się w 1512 r. w przywileju Zygmunta Starego wydanym Iwanowi Sapieże, w którym potwierdzał on odkupienie wójtostwa brzeskiego od Pawła Czernego z Witowic. Wieś miała stanowić wtedy część uposażenia wójtostwa brzeskiego [LM, 7, s. 537–541].

Początkowo wieś stanowiła część uposażenia wójtów Brześcia. W 1512 r. Zygmunt Stary potwierdza Iwanowi Sapieże odkupienie wójtostwa brzeskiego od Pawła Czernego z Witowic za 4 tys. czerwonych złotych [LM, 7, s. 537–541]. W 1515 r. Sapieha odsprzedaje wójtostwo z Błotkowem Janowi Abrahamowi Ezofowiczowi [LM, 9, s. 271], który następnie w testamencie z września 1519 r. zapisuje je synowi Wasilowi [LM, 15, s. 160]. Zapewne w okresie jego niepełnoletniości Błotków przestaje być częścią uposażenia wójtowskiego, gdyż w 1533 i 1535 r. wzmiankowane jest jako własność Iwana Hornostaja [AGAD, APzR, sygn. 385, s. 2, 27–27v, 29], a następnie jego syna Hawryły Hornostaja. W 1588 r. po jego śmierci własność jego żony Barbary z Łaskich. W 1589 r. za niespłacone długi przejął ją na pewien czas sędzic trocki Andrzej Skinder [AWAK, t. 6, s. 88]. W 1591 r. Hieronim Hornostaj wraz z żoną Beatą Lasocianką przekazuje je w zastaw Lwu Sapieże za wcześniejszy dług [AGAD, APzR, sygn. 385, s. 57–62]. Potem w nieustalonych okolicznościach Błotków znalazł się w rękach Krzysztofa Monwida Dorohostajskiego, który w 1609 r. zapisał dobra królowi Zygmuntowi III Wazie jako własność prywatną [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 45, s. 14–16]. Prawdopodobnie jednak Dorohostajski nadal zarządzał majątkiem aż do swej śmierci w 1615 r. [NABM, f. 1928, op. 1, sygn. 26, k. 1], a dopiero wtedy przejął je król. W 1632 r. odziedziczył je królewicz Jan Kazimierz. W czasie jego pobytu w niewoli francuskiej Błotkowem zarządzał Mikołaj Czapski, któremu po swym powrocie, Jan Kazimierz oddał dobra w arendę za 40 tys. zł.  Dwa lata później, 12 kwietnia 1643 r. Jan Kazimierz w imieniu swoim i siostry Anny Katarzyny, księżnej neuburskiej, sprzedał Błotków swemu bratu, biskupowi płockiemu Karolowi Ferdynandowi za 55 tysięcy złotych [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2, sygn. 45, s. 1–3]. Na mocy testamentu Karola Ferdynanda z 1655 r. Błotków wrócił w ręce Jana Kazimierza, który przekazał go w zarząd swej żonie Ludwice Marii. W 1667 r. Błotków dostał referendarz królewski Cyprian Paweł Brzostowski, który 11 kwietnia 1668 r. odkupił od króla Błotków za 30 tys. zł [Wasilewski, 1990, s. 94–97, 102–104]. Transakcja ta wywołała ogromny konflikt, gdyż roszczenia wysunęli spadkobiercy Dorohostajskich m.in. Sapiehowie i Jan Wołodkiewicz. Brzostowski utrzymał je jednak i mimo ciągle trwających procesów, w 1681 r. sprzedał Błotków Józefowi Bogusławowi Słuszce i jego żonie Teresie z Gosiewskich [AGAD, Zbiór Anny z Potockich Ksawerowej Branickiej, dz. 2 sygn. 46–49]. Po jego śmierci w 1701 r., dobrami (w tym Błotkowem) zarządzała Teresa, która w 1708 r. zapisała je w testamencie księciu Józefowi Czartoryskiemu. Tenże już w 1711 r. sprzedał je Ludwikowi Konstantemu Pociejowi [Jadczak, 2005, nr 4, s. 71–72]. Po nim przejął je jego syn Antoni Pociej. W 1748 r., nie mogąc oddać zaciągniętego długu, sprzedał dobra terespolskie, razem z Błotkowem, podskarbiemu ziemskiemu litewskiemu Janowi Jerzemu Flemingowi. Po jego śmierci w 1771 r, odziedziczyła je jego jedyna córka Izabela, żona Adama Czartoryskiego. W II połowie XVIII w. Błotków jest wymieniany jako część tzw. hrabstwa terespolskiego.

Na początku XIX w. wieś Błotków nadal należała do Adama i Izabelli z Flemingów Czartoryskich, którzy w 1814 r. dokonali podziału swoich dóbr. Dobra terespolskie otrzymał wówczas ich syn Konstanty Czartoryski. We wrześniu 1830 r. dobra te nabył rząd Królestwa Polskiego, w związku z planami budowy twierdzy w Brześciu. Przez kolejne lata majątek był dzierżawiony. W 1864 r. w wyniku uwłaszczenia chłopi stali się właścicielami użytkowanej wówczas ziemi. W latach 60–tych XIX stulecia dobra zamieniono na majoraty. Majątki Łobaczew i Dobryń w 1868 r. otrzymał generał Nikołaj Baranow, który faktycznie wszedł w ich posiadanie w 1872 roku. W 1903 r. majorat po nim przejął jego syn Aleksandr Baranow. W 1919 r. jego majątek przejął Skarb Państwa Polskiego, który dokonał jego rozparcelowania [SRwBP, WKH, sygn. 497].

Początkowo, podobnie jak w całej okolicy, prawdopodobnie przeważali wyznawcy prawosławia i potem od XVII w. unici. Wskazywałyby na to chociażby imiona i nazwiska mieszkańców z 1589 r. Dokładne oszacowanie liczby unitów dla okresu przedrozbiorowego nie jest możliwe, gdyż najstarsze, osiemnastowieczne wizytacje cerkwi w Łobaczewie i później w Terespolu podają jedynie zbiorczą liczbę wiernych dla całej parafii, bez podziału na poszczególne miejscowości. Według danych z 1806 r. w Błotkowie było 40 domów należących do parafii unickiej w Terespolu [APL, ChKGK, sygn. 139, k. 131v]. W 1860 r. we wsi mieszkało 245 wiernych parafii greckokatolickiej w Terespolu [APL, CHKGK, sygn. 534]. W 1904 r. w Błotkowie żyło 752 prawosławnych. Ich liczba znacząco spadła po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., który pozwalał na odchodzenie od prawosławia. Setki byłych unitów ze wsi przyjęło wówczas obrządek rzymskokatolicki. W 1914 r. we wsi mieszkało już tylko 234 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie międzywojennym Błotków był  miejscowością zróżnicowaną wyznaniowo. Świadczą o tym dane z 1938 r. W Błotkowie Dużym żyło wtedy 841 łacinników, 78 prawosławnych, 12 neounitów i 14 Żydów. Natomiast w Błotkowie Małym 273 łacinników, 191 prawosławnych i 12 neounitów [APL, SPB, sygn. 487]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni początkowo spełniali swoje potrzeby religijne w Brześciu, potem stali się wiernymi parafii prawosławnej w Kobylanach. Parafię prawosławną w Terespolu przywrócono w 1941 roku. Po II wojnie światowej w 1947 r. w ramach akcji „Wisła” wywieziono ze wsi na tzw. „Ziemie Odzyskane” tylko pięcioosobową rodzinę [Tłomacki, 2003, s. 279].

W II Rzeczypospolitej w Błotkowie pojawili się nieliczni wyznawcy obrządku wschodnio–słowiańskiego (neounickiego), którzy należeli do powstałej w 1926 r. parafii tego obrządku w Terespolu [APL, SBP, sygn. 477].

Kolejną grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej Świętej Trójcy w Terespolu, z przerwą w latach 1886–1906, kiedy parafia ta była zlikwidowana decyzją władz carskich.

Na początku XX w. w Błotkowie powstała rosyjska jednoklasowa szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112].

W 1589 r. w Błotkowie wykazano 41 osób, zapewne głów rodzin [AVAK, t. 4, s. 88–89]. W 1615 r. liczba ta wzrosła do ok. 54 głów rodzin, ale część z nich prawdopodobnie mieszkała w sąsiednim Łobaczewie, a tylko uprawiali ziemię w Błotkowie [NABM, f. 1928, sygn. 36, k. 36v–37v]. Według wykazu z 1827 r. w Błotkowie znajdowało się 48 domów zamieszkanych przez 357 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 26]. W 1887 r. w 65 domach żyło 640 osób [PKSG za 1887, s. 5]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 99 budynkach zamieszkiwało 587 osób, Spisywani deklarowali wyznanie rzymskokatolickie – 477, prawosławne – 65 i unickie – 45. [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1928 r. w Błotkowie mieszkało 1130 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. w Błotkowie Dużym zamieszkiwało 702 a w Błotkowie Małym 433 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36].

Zdecydowana większość mieszkańców Błotkowa na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych, a od lat 50. XIX w. oczynszowanych, którzy swoje powinności pańszczyźniane odrabiali w folwarku w Łobaczewie.

W 1589 r. wzmiankowana karczma na gościńcu lubelskim [AWAK, t. 6, s. 89].

W 1801 r. w Błotkowie było 48 gospodarstw włościańskich, w tym dwa należące do poddanych klasztoru dominikanów terespolskich i cztery oczynszowane od 1798 r.,; liczyły one po 17–18 mórg powierzchni uprawnej. W sumie zajmowały obszar ponad 964 mórg ziemi (Tarasiukowie) [APR, ZDP, sygn. 12608]. W 1832 r. we wsi było 36 gospodarstw i 12 pustek, powstałych w wyniku wojen i epidemii. We wsi mieszkało wówczas też 5 chałupników i 15 rodzin komorników. Czterech gospodarzy było oczynszowanych, pozostali odrabiali powinności pańszczyźniane. Musieli odrabiać tygodniowo dwa dni pańszczyzny sprzężajnej lub męskiej i dwa dni pańszczyzny czeladniej. Poza tym obowiązywało ich 6 dni tzw. gwałtu, czyli obowiązkowego wychodzenia do żniwa w folwarku, wszystkich dorosłych zdolnych do pracy domowników, poza jedną osobą pozostającą do opieki nad domem. Chałupników obowiązywały tylko 14 dni gwałtu. Gospodarze musieli oddawać do dworu także daniny w naturze: dwie kury, pięć jaj, trzy korce owsa i czynsz pieniężny (4 złp 23 groszy) oraz pełnić wartę nocną w folwarku. W tym czasie w związku z przejęciem dóbr przez państwo, ograniczono obciążenia włościan, zamieniając  6 dni tłoki na 6 dni pańszczyzny z gospodarstwa oraz znosząc obowiązkową stróżę. Była to znacząca zmiana, gdyż poprzedni dzierżawca dóbr in. żądał znacznie większego zakresu prac od chłopów niż wymagały inwentarze, m.in. latem żądał pracy do późnej nocy, albo nie zwalniał kobiet w połogu z pracy [APR, ZDP, sygn. 13003]. W latach 50–tych wszyscy chłopi zostali oczynszowani.

Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. przekazywał chłopom na własność ziemię, którą wówczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego podstawie chłopi z Błotkowa otrzymali w sumie na własność 891 mórg ziemi, w tym 843 we wsi i 48 w przysiółku. W oparciu o prawa z lat 1864 uwłaszczono we wsi tam 33 osad, których właścicielami było 54 gospodarzy. W przysiółku w 1866 uwłaszczono ponadto 14 osad o powierzchni 2–3 morgi. Uwłaszczone gospodarstwa w większości miały powierzchnię po ok. 21–24 mórg. Chłopi nie otrzymali przy tym praw serwitutowych [APL, ZTL, sygn. 3].

W Błotkowie znajdują się archeologiczne ślady po dawnym pałacu Wazów, być może powstałym z rozbudowy murowanego obiektu wzniesionego jeszcze przez Krzysztofa Monwida Dorohostajskiego. Istniejące obiekty zostały zniszczone w czasie potopu szwedzkiego, a próby jego odbudowy ok. 1658/1659 r. zostały przerwane przez ponowny najazd wojsk rosyjskich [Wasilewski, 1990, s. 92–93, 96–97].