Szostaki

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa dość niejasna. Możliwe, że ma ona charakter odosobowy i utworzono ją od nazwiska/przydomka pierwszych osadników.

Ziemie, na których powstały Szostaki, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. wieś znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na mocy ustawy z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład nowej gminy Zabłocie [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Szostaki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Zabłocie [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. posługiwano się nazwami terenowymi: Brudnica, Dembina, Dołgije, Kraszkowe, Pieńki, Połoski, Pulce, Wierbina, Za Brudnicą, Za Gostincom i Zimnik [APL, ZTL, sygn. 100].

Inwentarz Kodnia z roku 1699 wymienia w Szostakach 6 młynarzy – gospodarzy. Niestety podaje tylko ich imiona: Stepan, Meleszko, Iwan, Waśko, Andrus, Samoc [MNK, AMCh, sygn. 997, s. 534, 571]. Być może wszyscy oni nosili jedno nazwisko – Szostak. W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Denejko Jozefat, Mielaszczuk Andriej, Mielaszczuk Daniło, Mielaszczuk Fiedor, Mielaszczuk Hrić, Mielaszczuk Julian, Mielaszczuk Semen, Mielaszczuk Stepan, Mielaszczuk Tomasz, Mielaszczuk Tomasz, Mielaszczuk Zachariasz i Rucki Stepan [APL, ZTL, sygn. 100].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1986 odkryto 11 stanowisk. Do najstarszych znalezisk należy wiórowiec krzemienny z neolitu lub wczesnej epoki brązu. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej stwierdzono ślady osadnicze z wczesnej epoki żelaza (z przełomu er) oraz z wczesnego średniowiecza (m.in. VIII-X w.). Nie określono chronologii niecharakterystycznych (pół)wytworów krzemiennych (obozowisko) i ułamków naczyń pradziejowych (dotyczy nielicznych odkrytych śladów osadniczych) [NID, AZP obszary: 64-91 i 65-91– pięć stanowisk opisano: Szostaki-Kolonia].

Uwaga: z miejscowością tą błędnie utożsamiano cmentarzysko kurhanowe (?) – faktycznie znajdujące się na terenie miejscowości Szostaków /d. pow. brzeski/ [por. Żółkowski 1998, 96].

Pierwsza wzmianka o Szostakach w kontekście działających tam młynów pojawia się w roku 1677 [MNK, AMCh, sygn. 997, s. 589]. W dziale dóbr sapieżyńskich z roku 1677 znajdujemy również informację, że poddani z Zabłocia „wedle dawnego zwyczaju” zobowiązani są do naprawiania grobli „u Szostaków” [Sapiehowie, 1894, s. 249]. Nazwa Szostaki pojawia się także w inwentarzu Kodnia z roku 1699 [MNK, AMCh, sygn. 997, s. 534].

W okresie przedrozbiorowym Szostaki były integralną częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich, obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń bez Placencji, wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie, należącą od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli Flemingów, po jej śmierci (zm. 1800) odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony Zygmunta. W 1876 r. odziedziczyły go po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan (Kohan), która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. Po pierwszej wojnie światowej dobra te stały się własnością Państwa Polskiego. [SR BP, sygn. 246, 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli do parafii kodeńskiej św. Michała Archanioła, a potem cerkwi zabłockiej, w diecezji włodzimiersko-brzeskiej a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1904 r. w Szostakach zamieszkiwało 105 prawosławnych. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 86 wyznawców tej wiary [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni należeli nadal do parafii prawosławnej w Zabłociu. W czasie spisu ludności przeprowadzonego w okresie okupacji niemieckiej w 1940 r. 60 mieszkańców uznało się za Rusinów, 3 za Białorusinów a kolejnych 51 za Polaków [Kolasa, 2007, s. 109]. Po II wojnie światowej w ramach akcji „Wisła” wywieziono do województwa olsztyńskiego 79 prawosławnych ze wsi [Tłomacki, 2003, s. 269, 274]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony.

Drugą grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 do parafii w Tucznej. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 41 osób [Tłomacki, 2018, s. 160].

W roku 1699 odnotowano w Szostakach 6 gospodarzy, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na ok. 30–40 osób [MNK, AMCh, sygn. 997, s. 534]. Według wykazu z 1827 r. w Szostakach znajdowało się 6 domów zamieszkanych przez 52 osoby [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 225]. W 1863 r. mieszkało tam 80 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 107 osób [PKSG za 1887, s. 116]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 13 budynkach zamieszkiwało 71 osób, które deklarowały wyznanie prawosławne – 38 i rzymskokatolickie – 33 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. w Szostakach mieszkało 153 osoby [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi mieszkało 132 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. było tu 42 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Pierwotnie Szostaki były osadą młyńską – obok młyna/młynów wyrósł z czasem niewielki przysiółek. Zdecydowana większość mieszkańców Szostaków na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku zabłockim. W 1822 r. we wsi istniały 4 gospodarstwa odrabiające pańszczyznę sprzężajną i 2 osady, które obowiązywała pańszczyzna piesza. Ukaz cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Szostakach uwłaszczono 6 gospodarstw, będących w posiadaniu 13 właścicieli. Każde gospodarstwo miało powierzchnię ok. 13 morgów. Chłopi otrzymali także prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na budowę i remont zabudowań, ogrodzeń oraz 52 wozów opału rocznie. Chłopi mieli również serwitut pastwiskowy. Chłopi zrezygnowali za wynagrodzeniem z serwitutów w 1908 r. [APL, ZTL, sygn. 100, SR BP, sygn. 246].