Olszanki

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa wsi Olszanki pochodzi od słowa olsza, z sufiksem zdrabniającym -ki, okresowo -ka [NMP, 2009, t. 8, s. 94]. Nazwa ta dość wiernie oddaje sytuację przyrodniczą w okolicy, bowiem począwszy od XVII wieku spotykamy w źródłach wzmianki o rosnącej w pobliżu Zabłocia olszynie [Sapiehowie, 1894, s. 249].

Ziemie, na których powstały Olszanki, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na mocy ustawy z 1809 r. na ich czele stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład nowej gminy Zabłocie [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Olszanki [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kodeń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. posługiwano się takimi nazwami terenowymi: Dołgopole, Ladocki, Moskaliki, Naddatki, Niwka, Ogorody, Pridatki, Riski, Rozowski, Siediaczki, Średnie, Wierch Krugły, Za Karczmoj, Zakapustnik, Zaklepcze, Zariecze i Zasmuska [APL, ZTL, sygn. 76].

W roku 1757 w Olszankach odnotowano 40 gospodarzy, z których aż siedmiu nosiło nazwisko Płanda (Martyn, Tymosz, Andrej, Paweł, Petruk, Panas, Daniło). Pięciokrotnie pojawia się nazwisko Steciulik (Iwan, dwóch Oleksów, Łukian, Panas), trzykrotnie C[z]eberkus (Andrej, Selewen, Karp). Ponadto odnotowano następujące nazwiska: Chomuk, Chudyński, Dudiuk, Hordejczuk, Jakimczak, Ku[o]rniluk, Łukaszuk, Ochrymczuk, Oleksiejczuk, Panczuk, Patejczuk, Pilipczuk, Popławski, Romaniuk, Sać, Soż [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1695/2, s. 11].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Burczuk Lewko, Chamejczyk Chwedor, Chamejczyk Stiepan, Chodejczuk Semen, Chudyński Prokop, Chudyński Wasyl, Czeberkus Andriej, Czeberkus Gawriło, Czeberkus Makar, Czeberkus Paweł, Czeberkus Stiepan, Daniluk Andriej, Daniluk Borys, Doroszuk Karp, Doroszuk Michaił, Doroszuk Wasil, Gawriło Mikita, Gawryluk Iwan, Jaroszuk Melan, Jaszczuk Andriej, Korniluk Ilja, Kozieł Chariton, Lesiuk Niczypor, Łotocki Paweł, Nazaruk Bartosz, Nazaruk Kuźma, Nazaruk Siergiej, Nieścioruk Melan, Panasiuk Denis, Panasiuk Semen, Płanda Chwedor, Płanda Martyn, Romaniuk Denis, Romaniuk Samojło, Semeniuk Daniło, Timoszuk Iwan i Timoszuk Nikifor [APL, ZTL, sygn. 76].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1990 odkryto 3 stanowiska. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej stwierdzono być może pozostałości po siedliskach z późnego średniowiecza lub wczesnego okresu nowożytnego oraz bliżej nieznanego okresu nowożytnego. Nie określono chronologii niecharakterystycznych ułamków naczyń pradziejowych (dotyczy nielicznych odkrytych śladów osadniczych) [NID, AZP obszar 63-90].

Najstarszą wzmiankę o wsi Olszanka znajdujemy w dziale dóbr sapieżyńskich z roku 1677 [Sapiehowie, 1894, s. 251].

W okresie przedrozbiorowym Olszanki były integralną częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Część dóbr kodeńskich, obejmującą wówczas, m.in. leżące na zachód od Bugu, miasto Kodeń (bez Placencji), wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka, Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki i Międzylesie, przysiółki przy młynach: Szostaki i Zalewsze oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka i Międzylesie, należącą od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej, która kupiła je od Adama i Izabeli z Flemmingów Czartoryskich, po jej śmierci (zm. 1800) odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału spadku, w 1843 r. dobra kodeńskie stały się własnością Elżbiety z Branickich Krasińskiej, żony Zygmunta. W 1864 r. większość ziemi w Olszankach stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1876 r. majątek dworki odziedziczyły wnuki Elżbiety Krasińskiej (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1891 r. ostatnia z nich stała się jedyną właścicielką tych dóbr. W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan, która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. Po pierwszej wojnie światowej dobra te stały się własnością Państwa Polskiego. [SR BP, sygn. 246, 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Początkowo Olszanki należały do parafii prawosławnej/greckokatolickiej w Zabłociu, ale prawdopodobnie w latach 30. XVIII w. przyłączono część wsi do parafii kodeńskiej pw. św. Michała Archanioła. W inwentarzu cerkwi kodeńskiej z 1818 r. znajduje się wzmianka, że wieś Olszanki „niedawno odpadła do parafii kodeńskiej” [Buczyło, 2014, s. 382–383]. W 1875 r. parafia przeszła na prawosławie. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 608 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii prawosławnej w Kodniu. W 1938 r. w Olszankach dominowała ludność prawosławna (350). We wsi żyli też rzymscy katolicy (60 osób) [APL, SPB, sygn. 487]. W czasie spisu ludności przeprowadzonego w okresie okupacji niemieckiej w 1940 r. 311 mieszkańców wsi uznało się za Ukraińców, 4 za Białorusinów a kolejnych 63 za Polaków [Kolasa, 2007, s. 109]. Po II wojnie światowej w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 308 prawosławnych, czyli 80% ówczesnych mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 283]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. W Olszankach znajduje się cmentarz prawosławny. Od 1997 r. stoi tam cerkiew filialna pod wezwaniem św. Proroka Eliasza, należącą do parafii prawosławnej św. Michała Archanioła w Kodniu.

Drugą nieliczną grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii w Tucznej. Początkowo byli nimi jedynie zamieszkujący we wsi zastawnicy i służba. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 29 osób [Tłomacki, 2018, s. 160].

W 1930 r. działała we wsi jednoklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 53 dzieci [Falski, 1933, s. 148].

W inwentarzu z roku 1757 odnotowano 40 „dymów gospodarskich”, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 200–240 osób [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1695/2, s. 11].

Według wykazu z 1827 r. w Olszankach znajdowało się 43 domów zamieszkanych przez 258 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 60]. W 1863 r. mieszkało tam 306 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 468 osób [PKSG za 1887, s. 75]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 43 budynkach zamieszkiwało 208 osób, które deklarowały wyznanie prawosławne – 177 i rzymskokatolickie – 31 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. we wsi mieszkało 403 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi żyło 370 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 36]. W 2021 r. we wsi mieszkało 96 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Olszanki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Dobromyślu. W 1822 r. we wsi istniało 34 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 9 osad, które obowiązywała pańszczyzna piesza. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. W oparciu o prawo z lat 1846 i 1864 w Olszankach uwłaszczono 33 gospodarstw będących w posiadaniu 37 właścicieli oraz wspólnotowe pastwisko. Każde uwłaszczone gospodarstwo miało ok. 25 morgów. Z kolei w oparciu o prawo z 1864 r. uwłaszczono jedno gospodarstwo oraz ziemie wspólnotowe: zarośla i wygon (267 morgów). Razem chłopi otrzymali na własność 1133 morgów oraz prawa serwitutowe. Serwitut leśny pozwalał im na otrzymywanie drewna na budowę i remont zabudowań, ogrodzenia oraz 52 wozów opału i jednego wozu łuczyny rocznie na oświetlenie. Chłopi posiadali również serwitut pastwiskowy. W 1867 r. chłopi zrezygnowali z serwitutów w zamian za 163 morgów ziemi [APL, ZTL, sygn. 76].

Cmentarz prawosławny

Pierwsza informacja w dokumentach o jego istnieniu pochodzi z 1900 rokiem. Utworzono go, gdyż zaczynało wówczas brakować miejsca na cmentarzu parafialnym w Kodniu [APL, KPCH, sygn. 96]. Znajdują się na nim pomniki. Pierwszy postawiony w 2012 r. czci ofiar Akcji „Wisła” 1947 r. i drugi z 2015 r. na pamiątkę „bieżeństwa 1915 roku.

II wojna światowa

W 1942 r. policjanci ukraińscy z Zabłocia zastrzelili we wsi Rywkę Frydman z córką. 12 lipca 1943 r. w ramach akcji odwetowej za zniszczenie przez partyzantów mleczarni w Olszankach, niemieccy żandarmi zorganizowali we wis łapankę, podczas której zginęli: Paulina Czeberkus, Andrzej Gawryluk i Jan Gawryluk [Flisiński, Mierzwiński, 2012, s. 139–140, 184].