Okczyn

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa wsi Okczyn pochodzi od nazwy osobowej Okcza z sufiksem -yn [NMP, 2009, t. 8, s. 60].

Ziemie, na których powstał Okczyn, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37].

Po III rozbiorze Rzeczypospolitej Okczyn znalazł się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. miejscowość weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na ich czele stali wójtowie, którymi stawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli jednak wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś stanowiła gminę Okczyn [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II (1864) gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Okczyn [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. po likwidacji gminy Kostomłoty, Okczyn włączono do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Kodeń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Okczynie był m.in. Józef Woliński (od 1849) [APL, MSGL, sygn. 167].

W roku 1599 odnotowano w Okczynie włóki zwane Koczkowskie [Walicki 1720, s. 87].

W roku 1695 odnotowano następujących mieszkańców Okczyna: Waśko Lach, Syczuk, Stefan Selewoniak rybak, Skabara, Miśko, Matej Huk, Jurko, Kutniuk, Oleszko, Olona wdowa, Lubka wdowa, Sawka rybak, młynarze Stefan i Iwan [ANK, AMCh, sygn. 1026, s. 265–270].

W 1858 r. we wsi odnotowano następujących gospodarzy: Babkiewicz Niczypor, Babkiewicz Paweł, Babkiewicz Stefan, Bondaruk Franek, Bondaruk Jan, Bysko Jakub, Chwedoruk Dmiter, Dmitryuk Stefan, Hryciuk Grzegorz, Huk Harasim, Huk Jan, Krymski Hryć, Krymski Iwan, Krymski Niczypor, Krymski Sydor, Kukawski Stefan, Kuźmiuk Charyton, Kuźmiuk Kondrat, Lesik Chwedor, Lesik Daniel, Ligor Osyp, Maraszczuk Jakub, Maruszczuk Kuźma, Mikitiuk Naum, Mikitiuk Onufry, Miszczuk Karp, Nekrasz Iwan, Okremiuk Lewko, Panasiuk Chwedor, Panczuk Dawid, Pastuszuk Dawid, Pastuszuk Dmiter, Pastuszuk Iwan, Pastuszuk Prokop, Patrejko Makar, Patrejko Stefan, Popławski Tomasz, Puciur Tomasz, Puciur Wawrysz, Romaniuk Benedykt, Rudczyk Justyn, Sadczuk Jakub, Sadczuk Konstanty, Sadczuk Onysko, Ulenicz Charyton, Żeszczuk Kuźma, Żeszczuk Paweł, Żuk Osyp i (?) Maksym [APR, ZDP, sygn. 14184].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Bebkiewicz Agafia, Bebkiewicz Iwan s. Dominika, Bebkiewicz Jan [I], Bebkiewicz Nikifor, Bebkiewicz Paweł, Bebkiewicz Stiepan, Bebkiewicz Wikientij, Bondaruk Feodor, Bondaruk Franciszek, Bondaruk Iwan, Byszko Jakow, Byszko Łukijan, Dmitruk Foma, Dmitruk Semen, Guk Hierasim, Guk Jan, Jakimiuk Ewa, Kantoruk Osip, Kaźmiuk Andriej, Kaźmiuk Wasilij, Kaźmiuk Chariton, Korniluk Roman, Krymski Grigorij, Krymski Iwan, Krymski Nikifor, Krymski Sidor, Kukawska Marta, Kuźluk Nikołaj, Lesiuk Daniło, Lesiuk Feodor, Lesiuk Grigorij, Lesiuk Korniło, Ligur Osip, Maksymiuk Nestor, Maruszczuk Bartłomiej, Maruszczuk Jakow, Maruszczuk Piotr, Maruszczuk Stiepan, Mazuruk Paweł, Mikitiuk Andriej, Mikitiuk Emelian, Mikitiuk Onufrij, Miszczuk Karp, Niekrasz Jan, Nikitiuk Osip, Okseniuk Lewko, Panasiuk Feodor, Pastuszuk Daniło, Pastuszuk Dawid, Pastuszuk Jakow s. Maksima, Pastuszuk Jakow s. Osipa, Pastuszuk Nastazija, Pastuszuk Prokop, Patrejko Iwan, Patrejko Makar, Patrejko Stiepan, Pinczuk Dawid, Popławski Foma, Popławski Ignatij, Puciuk Andriej, Puciuk Maksim, Puciur Anton, Puciur Foma, Puciur Iwan, Rabcik Aleksandr, Romaniuk Benedykt, Romaniuk Jakim, Romaniuk Wasilij, Sadczuk Anisim, Sadczuk Jakow, Sadczuk Konstantin, Sadczuk Osip s. Łuki, Sadczuk Osip, s. Trochima, Sadczuk Wasilij, Semeniuk Grigorij, Trociuk Ignatij, Witowski Iwan, Żeszczuk Jakow, Żeszczuk Kuźma, Żeszczuk Lewko, Żeszczuk Paweł, Żeszczuk Wojciech, Żuk Osip i Żuk Wasilij. W 1865 r. na ziemi kościelnej uwłaszczono Guk Andriej, Kaźniuk Iwan, Kowalczuk Emelian, Lewandowski Piotr i Żeszczuk Nikifor [APL, ZTL, sygn. 75]. Ponadto w 1872 r., w oparciu o prawo z 1865 r., z ziemi pokościelnej, ok. sześciomorgowe nadziały otrzymali bezrolni: Bagłaj Iwan, Bebkiewicz Iwan s. Dominika, Bebkiewicz Wikientij, Bebko Michaił, Bińkowska Anna, Bochonowicz Apolinarij, Bojarczuk Iwan, Bondaruk Gawriło, Bondaruk Zinowia, Bondarzewski Stanisław, Chlebowski Josif, Diewiatucha Konstantin, Dmitrijuk Iwan, Dmitrijuk Jakow, Dmitrijuk Korniło, Dorosz Maksim, Garasimiuk Aleksandr, Głowacki Josafat, Głuchowski Roman, Górski Iwan, Gudczuk Kondrat, Jakubowicz Michaił, Jamczuk Adam, Jasiński Piotr, Jaszczuk Gordiej, Jaszczuk Niestier, Jowik Nikita s. Kondrata, Jowik Nikita s. Zachara, Kaliszuk Ignatij, Korniłowcz Andriej, Korniłowicz Iwan, Korniluk Filimon, Korniluk Iwan, Korniluk Kuźma, Kowalczuk Karp, Kowalczuk Wasilij, Kozioł Andriej, Kozioł Fiedor, Kulgawiec Nikołaj, Łancki Josif, Łuciuk Iwan, Łukaszuk Semen, Łygur Iwan, Maksymiuk Stiepan, Mielniczuk Dmitrij, Mironowicz Stiepan, Nikoniuk Ignat, Oksitiuk Tomasz, Ostapiuk Silwiestr, Panasiuk Anton, Panasiuk Demitr, Pietruczuk Roman, Pisocki Awgustin, Popławski Nikifor, Pyszuk Trofim, Ratyniuk Iwan, Rudcik Stiepan, Sadczuk Osip s. Łukasza, Seszuk Stiepan, Sfirida Gierasim, Sieszuk Leontij, Sinkiewicz Gierasim, Subbotin Parfien, Suprumiuk Melan, Szarłat Martin, Szełowęda Iwan, Szepel Wasilij, Tchórzewski Ludwik, Trociuk Warfołomiej, Waszczuk Jakim, Weremczuk Andriej, Weremczuk Fieodor, Werszinin Wasilij, Wierzbicki Paweł, Wołoszuk Grić, Wołoszuk Wasilij, Woszkeluk Kiriło, Wowczyniuk Niczypor, Zińczuk Michaił i Żuk Jakow [APL, ZTL, sygn. 75].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1986 i 2008 zarejestrowano łącznie 34 stanowiska. Pierwsze informacje o zabytkach odnoszą się do schyłku XIX stulecia i dotyczą bliżej nieokreślonych naczyń z przepalonymi kośćmi (cmentarzyska z epoki brązu lub wczesnej epoki żelaza) oraz niezidentyfikowanego przedmiotu kamiennego (młotka? topora? klina?) [Bělâševskij 1901, 694; także Żółkowski 1998, 80]. Kolejne odkrycia z roku 1933 dotyczą osad (?) kultury łużyckiej (późna epoka brązu – wczesna epoka żelaza) [Żółkowski 1998, 80].

Do najstarszych znalezisk z badań AZP należy wiórek krzemienny (z bliżej niekreślonego fazy mezolitu?). Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych, głównie śladów osadniczych, na niektórych stanowiskach być może są to pozostałości po siedlisku / obozowisku / osadzie. Kolejne zabytki pochodzą z neolitu (kultura pucharów lejkowatych), epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka), wczesnej epoki żelaza (z przełomu er) oraz z kilku faz średniowiecza (w zakresie X-XV w., także bliżej niedatowana). Zlokalizowano również osadę z XVI-XVIII w. Nie określono chronologii niecharakterystycznych półwytworów krzemiennych, także ułamków naczyń pradziejowych / okresu przedhistorycznego (dotyczy nielicznych śladów osadniczych) [NID, AZP obszary: 62-91 i 63-91].

Ponadto w nieznanych okolicznościach została znaleziona siekiera krzemienna znajdująca się w zbiorach IA UMCS [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 60-61].

Wieś powstała zapewne na przełomie XV i XVI wieku. Pierwsza wzmianka odnosi się do roku 1518, kiedy to Zygmunt I potwierdził jej zakup przez Pawła Iwanowicza Sapiehę [Tłomacki 2009, s. 15].

W roku 1518 Okczyn został zakupiony przez Pawła Iwanowicza Sapiehę i odtąd był częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Od roku 1599 Okczyn stał się uposażeniem kodeńskich instytucji religijnych. Wówczas Mikołaj Pawłowicz Sapieha osiem włók w Okczynie przeznaczył na uposażenie katolickiej parafii św. Ducha w Kodniu. Resztę wsi przekazał na rzecz nowo powstającego kościoła św. Anny w Kodniu, „nic na siebie i potomki moje w tamtej wsi okczyńskiej nie zostawiając, ani ujmując, ale wszystkie […] plebanowi na ten czas bedącemu, Х. Мikołaiowі Кіersnowskіemu i napotym będącym plebanom kodeńskim, tę wieś wszystką, na ten Kościoł Каtholicki św. Аnny założenia ode mnie zapiana, dzierżeć i spokojnie trzymać mają i wszystkie pożytki brać i wedle woli i upodobania swego […] na wieczne czasy nigdy nieporuszone” [Walicki, 1720, s. 87–88]. Właścicielem majątku w Okczynie była parafia rzymskokatolicka w Kodniu. W 1864 r. znaczną część ziemi otrzymali na własność uwłaszczeni chłopi. Pozostający w posiadaniu Kościoła majątek dworski w 1866 r. został przejęty przez rosyjskie władze państwowe. Na jego części w 1872 r. uwłaszczono 80 bezrolnych osób, przekazując im na własność ok. 590 morgów [APL, ZTL, sygn. 75]. Z pozostałej części powstał samodzielny folwark Zahacie.

Dzierżawcy

W 1866 r. władze carskie wystawiły na licytację w celu wydzierżawienia folwark Okczyn. Okazało się jednak, że nikt do niej nie przystąpił. W tej sytuacji wydzierżawiono go na rok spółce chłopów z Okczyna. W latach 1867–1869 dzierżawił go Władysław Zawidzki, który nie wywiązywał się z ustalonych płatności, co stało się początkiem wieloletniej korespondencji w tej sprawie [APR, ZDP, sygn. 500a].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli do parafii kodeńskiej św. Ducha a potem św. Michała Archanioła w diecezji włodzimiersko-brzeskiej a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 875 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii prawosławnej w Kodniu Nieliczni wyznawcy obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego) również należeli do parafii tego obrządku w Kodniu [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. w Okczynie zdecydowanie dominowała ludność prawosławna (568 osób) [APL, SPB, sygn. 487]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 część prawosławnych z Okczyna (31 osób) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 268 prawosławnych, czyli 85% ówczesnych mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 269, 283]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony.

Drugą nieliczną grupę mieszkańców wsi stanowili w przeszłości katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii w Tucznej. Początkowo byli nimi głownie zamieszkująca we wsi służba folwarczna. Jednak rzymskimi katolikami byli również nieliczni chłopi ze wsi. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 15 osób [Tłomacki, 2018, s. 160]. Obecnie katolicy są wiernymi parafii rzymskokatolickiej w Kodniu.

Jednoklasowa rosyjska szkoła ministerialna powstała w Okczynie w 1899 r. [APL, KPCH, sygn. 112].

W roku 1695 w Okczynie odnotowano 14 dymów, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na około 70–90 osób [ANK, AMCh, sygn. 1026, s. 265–270].

Według wykazu z 1827 r. w Okczynie znajdowało się 64 domów zamieszkanych przez 366 osób [Tabella miast, 1827, t. 2, s. 57]. W 1863 r. mieszkało tam 376 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi żyło 525 osób [PKSG za 1887, s. 75]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 73 budynkach zamieszkiwało 300 osób, które deklarowały wyznania: prawosławne – 287, rzymskokatolickie – 8 i mojżeszowe – 5 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. w Okczynie mieszkało już 635 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi żyło 549 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. we wsi mieszkało 1479 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Okczyna na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku. Jego cechą charakterystyczną był brak lasów. W 1822 r. we wsi istniało 51 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 14 osad rolnych, które obowiązywała tylko pańszczyzna piesza. Z kolei w 1858 r. w Okczynie mieszkało 49 gospodarstw chłopskich, posiadających po 14 morgów ziemi i 7 komorników. Ponadto istniała znaczna liczba (10) opuszczonych gospodarstw, w tym siedem posiadających domy. Był to prawdopodobnie skutek epidemii nawiedzających okolicę w połowie lat 50. XIX wieku. W 1858 r. chłopi pańszczyźniani ze wsi odrabiali pańszczyznę stałą w wymiarze dwóch dni sprzężajnych i dwóch dni pieszych tygodniowo latem i dwóch dni sprzężajnych i jednego dnia pieszego tygodniowo zimą. Ich dzień pańszczyźniany zaczynał się latem o godzinie 6, a zimą o 7 i trwał do zachodu słońca, z kilkugodzinną przerwą na odpoczynek w południe. Pańszczyzna była wymiarowa, tj. w trakcie jednego dnia mieli oni zaorać 28 arów, zabronować 56 arów, wymłócić 25 snopów oziminy lub 40 snopów zboża jarego. Poza pańszczyzną oddawali oni do dworu odsep – 16 garnców owsa, mogli być wysyłani w podróże, na odległość do ok. 40 km, ale czas ten odliczano od dni pańszczyźnianych [APR, ZDP, sygn. 14184]. Każde gospodarstwo chłopskie miało ok. 14 arów ogrodów warzywnych, w których sadzono m.in. ziemniaki. Chłopi nie posiadali ani drzew owocowych, ani tytoniu. Uzyskiwali bardzo niskie plony zbóż, wynoszące trzy zebrane ziarna z jednego wysianego [APR, ZDP, sygn. 14184]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Okczyna otrzymali na własność 1392 morgów ziemi. W oparciu o prawa z roku 1864 uwłaszczono tam 72 osad rolnych, których właścicielami było 84 gospodarzy. Uwłaszczone gospodarstwa w większości miały powierzchnię, po ok. 15–25 morgów, poza ośmioma uwłaszczonymi tylko na ogrodach. Z kolei w oparciu o prawo z 1865 r. (o ziemi pokościelnej) uwłaszczono we wsi 5 osad, mających po dwie morgi ziemi i ziemie wspólnotowe: dwa pastwiska (35 morgów), połowę rzeki Bug (19 morgów), piaski nad Bugiem (3 morgi), wygon (4 morgi), drogi (3 morgi) a 190 morgów dano za serwituty. Chłopi otrzymali prawo serwitutowe jedynie do połowu ryb w Bugu. Ponadto na ziemi pokościelnej w 1872 r. uwłaszczono 80 bezrolnych (parobków, wysłużonych żołnierzy), którzy otrzymali po ok. 6 morgów ziemi oraz plac szkolny (mórg), drogi (6 morgów), piaski nad Bugiem (36 morgów), rzekę Bug (24 morgów). Razem przekazana wówczas chłopom ziemia miała 590 morgów [APL, ZTL, sygn. 75; „Gazeta Polska”, 1873, nr 114, s. 8].

Cmentarz

Pierwsza informacja źródłowa o jego istnieniu pochodzi z 1900 rokiem. Utworzono go wówczas, gdyż zaczynało brakować miejsca na prawosławnym cmentarzu parafialnym w Kodniu [APL, KPCH, sygn. 96].

Tragiczne wypadki

W dawnych wiekach wojny, głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. W lustracji dóbr kodeńskich z 1711 r. informowano, że w Okczynie w ostatnich latach w wyniku epidemii zmarło 12 osób, kolejnych dwie uciekło przed wojskiem, a jedna w wyniku pożaru. Dane te lepiej pokazują tragizm sytuacji, po porównaniu ich z liczbą ludności pozostałej na miejscu. We wsi w 1711 r. zamieszkiwało jedynie 3 ubogich osób (posiadających gospodarstwa) [NIABM, f. 1705, op. 1, d. 35, k. 21]. Zdarzały się również nieszczęśliwe wypadki. W październiku 1852 r. zginął w wyniku przygniecenia przez wóz z drzewem 33-letni Stefan Lesik z Okczyna [„Kurier Warszawski”, 1852, nr 338, s. 4].