Kożanówka

Patrz hasło: Kodeń.

W przeszłości posługiwano się Kozanówka, Kazanówka, Kazienówka, wtórnie Kożanówka. Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Kozan z sufiksem -ówka [NMP, 2003, t. 5, s. 260].

Ziemie, na których powstała Kożanówka, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne wprowadziła Konstytucja Księstwa Warszawskiego. Ustawą z 1809 r. ustanowiono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała najpierw od 1810 r. do gminy Kodeń Kredalny, a potem po zmianie stosunków własnościowych do gminy Kopytów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II z 1864 r. gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kożanówka [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. gminę tę zlikwidowano a jej miejscowości włączono do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r., Kożanówka weszła w skład gromady Kopytów [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. zlikwidowano tę gromadę, przyłączając Kożanówkę do gromady Kodeń [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W połowie XIX w. w użyciu były następujące nazwy terenowe: Kryniczysko, Protereby, Struga, Wierbinoje, Zaborżnie, Zady, Zagorodje i Zimnik [APL, KPCH, sygn. 47].

W roku 1749 spośród odnotowanych w Kożanówce 17 gospodarzy, aż siedmiu nosiło nazwisko Samocik, trzech Iwaszczuk, dwóch Suszczak. Ponadto odnotowano nazwiska: Pranciuk, Korniluk, Zachorowski [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 37–38].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Czapczik Wasilij, Dyrda Martin, Dyrdowa Udutka, Filipczuk Stiepan, Gawryluk Wasilij, Jochimiuk Korniło, Korniluk Gryć, Łukaszuk Stiepan, Łuszczuk Łukjan, Maszczuk Dimitrij, Panasiuk Michaił, Poczynajło Michaił, Poczynajło Andriej, Poczynajło Nikołaj, Samociuk Michaił, Waszczuk Iwan, Weremczik Iwan, Witowski Wasilij i Żuk Jozafat [APL, ZTL, sygn. 47].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 2008 w ramach AZP [NID, AZP obszar 61-91].

Kożanówka wymieniona jest w dziale dóbr między braćmi Sapiehami z roku 1677, choć jej metryka jest zapewne starsza [Sapiehowie, 1894, s. 252; Tłomacki, 2009, s.89].

Do schyłku XVIII w. Kożanówka była integralną częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od ich zadłużenia, a spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. Należący do wspomnianej „masy” folwark Kopytów, razem z folwarkiem Elżbiecin oraz wsiami Kopytów i Kożanówka w 1821 r. wystawiono na publiczną licytację sądową. Folwark Kopytów z Kożanówką kupił wówczas Aleksander Guzowski, który jednak nie był w stanie wywiązać się z przyjętych zobowiązań finansowych i w 1824 r. w wyniku wyroku Sądu Apelacyjnego Królestwa Polskiego wspomnianą transakcję unieważniono. Po raz kolejny wystawiono omawiane dobra na licytację w 1830 roku. Ich posiadaczką, razem z majątkiem Kodeń Placencja, została wówczas baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau, która zapłaciła za nie 230 tys. złp. Dosyć szybko, gdyż już w 1834 r. sprzedała ona ten majątek Walentemu Sarneckiemu za 250 tys. złp. W 1846 r. stały się one własnością Lucjana Sarneckiego, który w 1862 r. połączył je hipotecznie z dobrami Kodeń Placencja [APL OCH, HBP, sygn. 13]. W 1864 r. większość ziemi w Kożanówce stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W posiadaniu dworu pozostały głównie lasy (patrz: Kopytów) [SR BP, sygn. 247].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli oni do parafii w Kodniu, a od 1626 r. do parafii w Dobratyczach w diecezji włodzimiersko-brzeskiej, po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 198 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do reaktywowanej w 1927 r. filii kostomłockiej parafii prawosławnej w Kobylanach. Nieliczni wyznawcy obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego) byli wyznawcami powstałej w 1927 r. parafii tego obrządku w Kostomłotach [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. w Kożanówce dominowała ludność prawosławna (136). We wsi żyli też rzymscy katolicy (17) i neounici (4) [APL, SPB, sygn. 487]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 kilku prawosławnych z Kożanówki (3 osoby) wyjechało do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego kolejnych 46 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 274]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony.

Drugą przez wieki nieliczną grupę mieszkańców Kożanówki stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni do parafii rzymskokatolickich w Huszczy (1875–1882) i Tucznej (1882–1919). W 1928 r. znaleźli się oni w erygowanej wówczas parafii rzymskokatolickiej pw. Zmartwychwstania Pańskiego w Kopytowie [APL, SPB, sygn. 477].

W roku 1749 w Kożanówce odnotowano 17 „dymów”, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na ok. 90–100 osób [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 37].

Wg wykazu z 1827 r. w Kożanówce znajdowało się 16 domów zamieszkanych przez 101 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 234]. W 1863 r. żyło tam 96 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 140 osób [PKSG za 1887, s. 53]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 5 budynkach mieszkało 23 prawosławnych. Reszta byłych mieszkańców nie powróciła w tym czasie jeszcze z uchodźstwa wojennego w Rosji [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. w Kożanówce mieszkało 320 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi żyło ich 136 [Amtliches, 1943, s. 35], w 2021 r. zameldowanych było 41 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kożanówki na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego ziemie uprawne były użytkowane przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Kopytowie. W 1822 r. we wsi istniało 8 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 8 osad, które obowiązywała pańszczyzna piesza. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z byłymi jego właścicielami. Uwłaszczenie było doniosłym społecznie wydarzeniem, które włączyło do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Kożanówki otrzymali na własność 546 (po dokładnym zmierzeniu 560) morgów ziemi. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 uwłaszczono tu 19 osad rolnych. Natomiast tylko według prawa z 1864 r. ziemie wspólnotowe: pastwiska – Wierbinoje (43 morgów), Struga (9 morgów) i nieużytki (5 morgów). Uwłaszczone we wsi gospodarstwa miały zróżnicowaną powierzchnię, w większości po 18–43 morgów. Chłopi otrzymali przy tym serwituty: pastwiskowy – prawo pasienia własnego bydła na gruncie dworskim i leśny – prawo otrzymywania drewna z lasów dworskich na remont domów, opału, nie grubszego jednak niż 2,5 cala średnicy (18 wozów rocznie). Zakres serwitutów sprecyzowano w 1884 r. [APL, ZTL, sygn. 41].

W latach II wojny światowej wieś została w silny sposób doświadczona terrorem okupacyjnym. W 1942 r. żandarmi niemieccy dokonali pacyfikacji wsi, w trakcie które zginęli Zofia Witkowska z synem Teodorem i prawdopodobnie Eudokia Chapczyk. W 1943 r. rozstrzelano: Ludwika i Teofila Pawluczuków, Józefa Perchucia, Polubca i Piotra Weremkowicza [Flisiński, Mierzwiński, 2012, s. 131–132].