Kostomłoty

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa pochodzi od nazwy osobowej typu przezwiskowego kostomłot – głupiec. Pierwotne znaczenie wyrazu to – człowiek młócący zboże narzędziem wykonanym z wołowych kości goleniowych [NMP, 2003, t. 5, s. 176].

Ziemie, na których powstały Kostomłoty, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej Kostomłoty znalazły się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).

Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. wieś weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się w powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119]. W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na ich czele stali wójtowie, którymi stawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich. Za zgodą władz zwierzchnich mogli jednak wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. istniała gmina Kostomłoty [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II (1864) gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś stała się siedzibą nowej gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kostomłoty [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. Kostomłoty utraciły prawa gminy i włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś weszła w skład gromady Dobratycze [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1969 r., gdy zlikwidowano tę gromadę, Kostomłoty włączono do gromady Kodeń [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtami gminy dominialnej w Kostomłotach był m.in. Jan Łoski (1825–1855). Zatrudniał on jednak zastępcę, którym od 1845 r. był Józef Woliński [APL, MSGL, sygn. 167]. Wójtami gminy samorządowej w okresie rozbiorów byli zaś m.in.: Fiodor Rudczyk, Roman Dmitruk, Mietrofan Trociuk, Silwestr Duda i Stiepan Kupryś. W okresie międzywojennym funkcję tę pełnili m.in.: Antoni Litwiniuk (od 1919), Stefan Żuk i Franciszek Sarna [Zugaj, 2011, s. 8; APL, SPB, sygn. 477].

W początkach XV w należące do wsi źerebia nazywane były: Włoszowski, Włoszonowski, Deszkowski i Bojarski [Trajdos, 2013, s. 389]. W wieku XVI i XVII spotykamy następujące nazwy terenowe: Filipowszczyzna, Kniazie Błonie, Stare Bużyszcze, uroczyska Kosmacz i Kozielna [Trajdos, 2013, s. 393; Filipczak-Kocur, 2007, s. 12].

W połowie XIX w. w użyciu były następujące nazwy terenowe: Berczynki, Błonie, Borgi, Bór, Cegielnia, Dub Ostrów, Dubinki, Dworysko, Dyrwan, Glinki, Hajki, Kępa, Kniazie, Kożelna Niwa, Krocz, Kruszyna, Krzywa Niwa, Kulchowa Kupa, Łypnie, Nad Jeziorkiem, Od Okczynskaha, Olchowice, Ostrowy, Podbystrzyce, Podkoniczne, Przednibór, Pupiacze, Szopa, Wola, Wysoka Niwa, Zadołynie, Zarowie, Zarzycze i Żerebun [APR, ZDP, sygn. 14421].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Bogdaniuk Fedor, Bosacki Demian, Chwedoruk Michaił, Chwedoruk Michaił, Chwedoruk Nikon, Chwedoruk Stiepan, Demuch Kiriło, Demuch Opraska, Demuch Osip, Derkowicz Ksienofont, Dmitruk Maksim, Dobrińczuk Iwan, Dobrińczuk Nikołaj, Dymitriuk Jakim, Dymitruk Josafat, Dyrda Stiepan, Griszczuk Bartłomiej, Ignatczuk Andriej, Iwaniuk Dymitr, Iwaniuk Michaił, Iwaniuk Stiepan, Jeden Iwan, Jeden Wasilij, Jeden Wikientij, Klimuk Andriej, Klimuk Paweł, Knyszka Łukijan (I), Knyszka Łukijan (II), Knyszuk Tichon, Kowaluk Chwiedor, Kowaluk Iwan, Kowaluk Nikita, Kowaluk Paweł, Kowaluk Sidor, Kozaczuk Daniło, Kozaczuk Filip, Kupriś Andriej, Kupriś Grić, Kupriś Nikon, Kupriś Wikientij, Kupryś Pałaszka, Lebedziowiec Josif, Lewuch Maksim, Lewuch Semen, Ligor Andriej, Ligor Fiedor, Ligor Martin, Machnowski Iwan, Makaruk Ławrientij, Markiewicz Iwan, Martiniuk Iłarjon, Martiniuk Wasilij, Martyniuk Wasilij, Masiuk Chwiedor, Matejczuk Martyn, Matijko Josafat, Mazuruk Opraska, Moroz Iwan, Niczyporowski Kiriło, Okseniuk Iwan (I), Okseniuk Iwan (II), Okseniuk Paweł, Ostapiuk Michaił, Pańkowski Iwan, Pańkowski Jakow, Patrejko Iwan, Patrejko Semen, Pierewieszko Mojsiej, Pierewieszko Stiepan (I), Pierewieszko Stiepan (II), Pietruk Grigorij, Potapczuk Grić, Potapczuk Ignat, Potapczuk Stiepan, Prokopiuk Jakow, Prokopiuk Nikita, Prokopiuk Tichon, Sawczuk Fiedor, Stefaniuk Paweł, Stepaniuk Andriej, Stepaniuk Michaił, Szepeluk Natalia, Szepeluk Ułas, Tomaszuk Denis, Trociuk Demian, Trociuk Iwan, Trociuk Iwan, Trociuk Paweł, Ustimiuk Łukijan i Wawruch Siewostjan [APL, ZTL, sygn. 45].

W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1986 i 2008 zarejestrowano 63 stanowiska. Najstarsze informacje o zabytkach odnoszą się do 3 dekady XIX stulecia. Dotyczą zarówno odkrytego i częściowo przekopanego cmentarzyska na wydmie „Borek”, jak i różnych zabytków ruchomych – krzemiennych, kamiennych, ceramicznych i metalowych (m.in. skarb monet) – z szerokiego zakresu chronologicznego – od schyłkowego paleolitu (m.in. ostrza liściowate) poprzez mezolit (m.in. ostrza mikrolityczne) – neolit (np. topory kamienne) – epokę brązu (m.in. buławka kamienna) – wczesną epokę żelaza do wczesnego średniowiecza (m.in. skarb monet z kon. X w. – dirhemy, bizantyjskie) [Łoski 1876; Gloger 1890, 123-125; Bělâševskij 1901, 694 i n.; Gajewski i in. 1982, 24 i n.; także Libera 1998, 44 oraz Żółkowski 1998, 61-62 – tam liczna literatura].

Na podstawie zebranych w ramach AZP fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych, głównie śladów osadniczych, na niektórych stanowiskach być może są to pozostałości po siedlisku / obozowisku / osadzie. Najstarsze zabytki pochodzą z neolitu (kultura pucharów lejkowatych), kolejne z późnej epoki brązu (kultura łużycka) i wczesnej epoki żelaza (z przełomu er) oraz z kilku faz średniowiecza (w zakresie X-XV w., także bliżej niedatowana) i okresu nowożytnego (XVI-XIX w.). Nie określono chronologii niecharakterystycznych półwytworów krzemiennych, także ułamków naczyń przedhistorycznych (dotyczy nielicznych odkrytych śladów osadniczych) [NID, AZP obszary: 61-91 i 62-91].

Ponadto w nieznanych okolicznościach uzyskano krzemienny nóż sierpowaty nieznanego kształtu pochodzący z epoki brązu-wczesnej epoki żelaza? [Cynkałowski 1961, 69]. Natomiast z badań powojennych ośrodka lubelskiego zarejestrowano ślady osadnicze – ułamki ceramiki naczyniowej z epoki brązu (kultura trzciniecka) i nieznanej fazy okresu nowożytnego [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 54]. Kolejne przypadkowe odkrycia pochodzą z początku bieżącego stulecia: grot żelazny (kultura przeworska), skarb monet rzymskich w naczyniu (kultura przeworska?), zapinka (kultura wielbarska), okucie pasa (okres wędrówek ludów), także cmentarzysko z okresu wpływów rzymskich [Gładysz-Juścińska i in. 2021, 145 – tam literatura], również z wczesnego średniowiecza: militaria, biżuteria [Kuśnierz 2009, 158 i n.; Piotrowski i in. 2009, 101 i n.].

Ponadto na kilku stanowiskach prowadzono prace wykopaliskowe w roku 2018. Na cmentarzysku z okresu wpływów rzymskich poza przepalonymi szczątkami ludzkimi odkryto monetę rzymską, nożyk, fragmenty fibul, klamrę od pasa, zawieszki toporkowate, ułamki ceramiki [Gołub i in. 2019, 22]. Nadzorem archeologicznym objęto prace ziemne związane z budową sieci światłowodowej na terenie zespołu zamkowego oraz historycznego układu urbanistycznego. Ich wynikiem są pozostałości osadnictwa historycznego w postaci materiału ruchomego z XIV-XVIII w. (ceramika naczyniowa, fragmenty kafli, dewocjonalia, monety). Kolejne nawarstwienia nowożytne zarejestrowano w wykopach przy budowie drogi, uzyskując m.in. monety i fragmenty ceramiki naczyniowej oraz kafli [Gołub i in. 2019, 22; 47; 47-48].

Z rejonu miejscowości uzyskano grot bełtu i fragment kolczugi wczesnośredniowiecznej [Kotowicz 2013, 52].

Pierwsza wzmianka źródłowa o Kostomłotach znajduje się w dokumencie fundacyjnym klasztoru augustianów w Brześciu. Nie zachował się niestety oryginał, a jego późniejsze poświadczenia jako datę fundacji podają rok 1380. Nowsze badania dowiodły, że fundacji książę Witold dokonał między rokiem 1410 a 1413, najprawdopodobniej w 1412 [Trajdos, 2013, s. 387]. Na podstawie tych ustaleń możemy stwierdzić, że pierwsza informacja źródłowa o wsi pochodzi z tego czsu, choć zapewne istniała ona już w XIV w.

Pierwotnie Kostomłoty były własnością hospodarską (książęcą). Książę Witold fundując ok. roku 1412 klasztor augustianów w Brześciu, zapisał jako jego uposażenie trzy źerebia w Kostomłotach. Odtąd, aż do schyłku XVIII w. tereny te pozostawały własnością klasztorną. Niewielka jednak część wsi (pół źerebia), zamieszkała przez bojarów służebnych pozostała w dyspozycji książęcej [Trajdos, 2013, s. 389]. Ten dualizm własnościowy stał się zarzewiem zaciekłych konfliktów i sporów. Na przełomie XV i XVI w. „bojarska” część Kostomłotów była w posiadaniu rodziny Kostomłockich – Kościuszków. W roku 1505 augustianie złożyli skargę, że Filip Kostomłocki, bezprawnie i przemocą zagarnął pół wsi. Król Aleksander Jagiellończyk nakazał mu opuszczenie spornych gruntów i zapłacenie zakonnikom odszkodowania. W roku 1524 Zygmunt I usunął całkowicie ze wsi Filipowiczów–Kościuszków (potomków Filipa Kostomłockiego) i całość gruntów nadał augustianom [Trajdos, 2013, s. 391–392]. Wydawało się, że decyzja królewska kończyła długoletnie spory. W roku 1558 „Filipowszczyznę” starał się jeszcze bezskutecznie odzyskać Chwedor Kostomłocki.

W połowie XVI w. Kostomłotami zainteresowali się także Sapiehowie, rozbudowujący wówczas swoje dobra kodeńskie. Dążący do „zaokrąglenia” swych posiadłości wojewoda nowogródzki Paweł Sapieha, w roku 1562 dokonał samowolnie „rozgraniczenia” swych wsi Okczyn, Kopytów oraz Dobratycze od Kostomłotów. Sapieha zniszczył i pozmieniał znaki graniczne, zagarniając należący do augustianów kilkuset metrowej szerokości pas pól uprawnych, łąk i lasów [Filipczak-Kocur, 2007, s. 12]. Odtąd na ponad 200 lat teren ten był przedmiotem nieustającego sporu. Dochodziło także do licznych aktów przemocy, grabieży, niszczenia plonów, wycinania lasów między poddanymi sapieżyńskimi z Okczyna, Kopytowa, czy Dobratycz, a mieszkańcami Kostomłotów. W roku 1643 chłopi z dóbr Sapiehów na spornych terenach pobili i poranili przeora brzeskich augustianów oraz towarzyszących mu dwóch zakonników [Trajdos, 2013, s. 393–394]. Toczyły się też liczne procesy, zbierały różne komisje rozjemcze – jednak bez większych rezultatów. Konflikt zażegnano dopiero w roku 1785. Powołana wówczas w tej sprawie kolejna komisja, dokonała rozgraniczenia gruntów folwarku Dobratycze od wsi Kostomłoty, zobowiązując jednocześnie augustianów do wypłacenia Sapiehom jednorazowo sumy 3760 zł za użytkowanie gruntów Stradcza, przyłączonych do Kostomłotów oraz za „ekspensa prawne” [Sapiehowie, 1894, s. 348].

Kostomłoty stały się własnością prywatną, gdy na publicznej licytacji zorganizowanej przez rząd austriacki w 1808 r. nabył je Adam Ratyński. Ważność tej transakcji potwierdził rząd Królestwa Polskiego w 1817 roku. W 1822 r. majątek odziedziczyła po ojcu Apolonia z Ratyńskich, żona Jana Łoskiego. Była ona właścicielką dóbr przez kilka dziesięcioleci. W 1862 r. tylko przez kilka miesięcy 1/20 dóbr posiadał niejaki Konrad Kuczyński. W sierpniu 1862 r. całość dóbr kupił za 69 tys. rb. syn Apolonii i Jana – Józef Łoski – kolekcjoner, historyk i archeolog – amator, etnograf, rysownik, oraz aktywny publicysta na łamach „Kłosów”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Biblioteki Warszawskiej” czy „Gazety Warszawskiej”. Jego zarządzanie majątkiem zakończyło się jednak jego zadłużeniem. W 1865 r. na przymusowej licytacji sądowej Kostomłoty nabyli Ludwik Zaleski, Berek Złotowski i Mendel Bukalski, za jedyne 35 001 rb. Sprzedali oni je w 1878 r., ale już za 52 tys. rb. Konstantemu Smoleńskiemu. Po nim Kostomłoty odziedziczyły (co formalnie uregulowano w 1895) jego dzieci Włodzimierz, Aleksander, Mikołaj, Anatol, Maria i Eugenia. W 1910 r. majątek został przejęty przez Włościański Bank Ziemski, który odsprzedał go w 1911 r. 151 chłopom (900 morgów) [APL OR, HBP, sygn. 538, 538a; Koprukowniak, 1995, s. 227].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Należeli oni m.in. do parafii w Kostomłotach leżącej w diecezji włodzimiersko-brzeskiej a po III rozbiorze Rzeczypospolitej w diecezji chełmskiej. Cerkiew greckokatolicka pod wezwaniem św. Nicety Męczennika w Kostomłotach została zbudowana ok. 1631 roku. Jej fundatorem był zakon augustianów z Brześcia. Datę tę można wyznaczyć dzięki napisowi wotywnemu na ikonie poświęconej patronowi cerkwi św. Nicecie: „Ten obraz został do świątyni Pańskiej do Kostomłot świętego Nikity ufundowała Jackowa Chwed z Priłuk ze swymi synami i mużom. Niech to będzie na cześć i na chwałę Chrystusa miesiąca września 4 1631 rukoju Mykoły z Baranowi[cz].” Należała do niej tylko wieś Kostomłoty [Buczyło, 2014, s. 197–198]. Proboszczami lub administratorami w parafii kostomłockiej byli m.in. księża: Gabriel Sosnowski (1755–1757), Jan Eliaszewicz (1811–1828), Jan Szymański (1828–1833, 1842–1843), Jozafat Terlikiewicz (1833–1842), Porfili Filewicz (1843–1850), Antoni Zatkalik (1850–1857), Henryk Kaliński (1857–1873), Apolinariusz Ulanicki (1873–1874) i Sefiryn Uhrynowicz (1875) [Sęczyk, 2022, s. 728]. Ostatni z nich przyjął w 1875 r. prawosławie, zmienił imię na Władimir i pozostawał proboszczem parafii do 1897 roku. Jego miejsce zajęli kolejno Joan Lisowskij (1897–1911), Joan Pankiewicz (1911–1914) i Kosntantin Kostiuk [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 977 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 111, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do miejscowej filii parafii prawosławnej w Kobylanach utworzonej oficjalnie w 1927 r., która objęła wsie: Kostomłoty, Dobratycze, Kąty, Kołpin, Kopytów, Kożanówka, Ogrodniki i Okczyn. W 1935 r. filia ta miała 2326 wiernych (według raportów policyjnych, w połowie mających popierać nacjonalizm białoruski), a kierował nią ksiądz J. Radziwoluk [APL, SBP, sygn. 477]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 część prawosławnych z Kostomłotów (33 osób) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 329 prawosławnych, czyli 86% ówczesnych mieszkańców wsi [Tłomacki, 2003, s. 269, 274]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony.

W 1757 r. cerkiew greckokatolicką pod wezwaniem św. Nicety Męczennika przedstawiano jako budowlę drewnianą i brusowaną, pokrytą gontowym dachem, zwieńczonym kopułą z żelaznym krzyżem. Wewnątrz miała ona drewnianą podłogę i pięć ławek. W ołtarzu wielkim, wykonanym snycerską robotą, znajdowała się ikona św. Nicety [LVIA, f.634, op. 1, d. 50]. Cerkiew ta stanowi obecnie własność Cerkwi neounickiej. Cerkiew prawosławna pw. św. Serafina z Sarowa w Kostomłotach przeniesiono do Kostomłotów w 2003 r., w związku z utworzeniem tam męskiego monasteru i reaktywacją parafii prawosławnej. Pierwotnie stała ona w Dobrowodzie pod Kleszczelami. Po rekonstrukcji została konsekrowana w 2005 roku.

Rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki w 1925 r. podjął kroki w celu odrodzenia Kościoła greckokatolickiego w diecezji, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego. Parafię neounicką w Kostomłotach reaktywowano w 1927 roku. Objęła ona wsie: Kostomłoty, Dobratycze, Kołpin, Kopytów, Kożanówka, Lebiedziew, Murawiec, Ogrodniki i Okczyn. W 1932 r. parafia neounicka liczyła 273, a w 1935 r. już tylko 102 wiernych. W 1930 r. jej proboszczem był ksiądz Mikołaj Szymański (starał się wówczas o obywatelstwo polskie, uważany przez władze administracyjne za lojalnego wobec Państwa Polskiego, aktywny społecznie, posiadał wykształcenie medyczne), a przynajmniej w latach 1932–1938 ksiądz Michał Sułkowski, określany przez policję jako zwolennik nacjonalizmu białoruskiego. Do rady kościelnej wchodzili wówczas Bazyli Stefaniuk i Tychon Ligor, też zwolennicy białoruskości [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416].

Kolejną grupę mieszkańców wsi stanowili rzymscy katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po jej likwidacji przez administrację rosyjską należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii w Tucznej. W 1928 r. wieś weszła w skład erygowanej wówczas parafii rzymskokatolickiej w Kopytowie. Początkowo byli nimi jedynie zamieszkujący we wsi jej właściciele, dzierżawcy i służba dworska. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 5 osób [Tłomacki, 2018, s. 160] [APL, SBP, sygn. 477; Kodeń, 2024, s. 43]. W 1938 r. w Kostomłotach dominowała ludność prawosławna (607). We wsi żyli też neounici (138), rzymscy katolicy (42) i Żydzi (6 osób) [APL, SPB, sygn. 487].

W drugiej połowie XIX w. w Kostomłotach działały rosyjska szkoła ministerialna i prawosławna szkółka cerkiewna [APL, KPCH, sygn. 112]. Z kolei w 1930 r. działała we wsi dwuklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 126 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

Rejestr podymnego z roku 1667 odnotowuje w części „augustiańskiej” Kostomłotów 6 „dymów”, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na ok. 30–40 osób [Rejestry podymnego 1667–1690, s. 69]. Nie posiadamy danych dla części „sapieżyńskiej”. Prawdopodobnie jednak zagarnięte przez Sapiehów sporne tereny nie były w ogóle zamieszkane. Według wykazu z 1827 r. w Kostomłotach znajdowało się 66 domów zamieszkanych przez 620 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 230]. W 1863 r. mieszkało tam 501, a w folwarku Bór 31 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi żyło 720 osób [PKSG za 1887, s. 55]. Według spisu powszechnego z 1921 r. było tu w 60 budynkach tylko 246 osób. Deklarowali oni wyznanie prawosławne – 222, unickie – 19, rzymskokatolickie i mojżeszowe po dwie osoby [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. w Kostomłotach mieszkało 983 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi już jedynie 656 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. zameldowanych było 458 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kostomłotów na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego, znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych. Odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku. W drugiej połowie XIX w. we wsi istniał folwark Bór vel Łoś. W 1858 r. dobra Kostomłoty obejmowały obszar 3087 morgów, w tym folwark – 1448, wieś – 1340 i parafia greckokatolicka – 212 morgów [APR, ZDP, sygn. 14421]. W 1858 r. w folwarku Kostomłoty oprócz pól uprawnych i łąk, znajdował się, co nie było powszechne w tamtych czasach, sad owocowy. Rosło w nim 734 drzew owocowych i 560 drzew dzikich. W majątku działała także gorzelnia, dwie karczmy, kuźnia, wiatrak, pasieka na 50 pni i binduga rzeczna [APR, ZDP, sygn. 14421]. W 1822 r. we wsi istniało 63 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 9 osad, które obowiązywała tylko pańszczyzna piesza. W 1858 r. chłopi z Kostomłotów, w porównaniu z okolicznymi dobrami byli stosunkowo niżej obciążeni świadczeniami pańszczyźnianymi. Gospodarze pełnorolni – 32 (posiadający w użytkowaniu ok. 15–17 morgów ziemi ornej) odrabiali po dwa dni pańszczyzny sprzężajnej i pieszej tygodniowo oraz dodatkowo 6 dni w czasie żniw. Poza tym musieli oni oddawać do dworu corocznie jedną kurę i 21 jaj. Gospodarze półtotarolni – 3, mieli zobowiązania zwiększone o połowę a 9 chłopów półrolnych obniżone o połowę, przy tym ci ostatni nie odrabiali dni żniwnych. Zabudowania i inwentarz były ich własnością. Pomimo tego we wsi było aż 21 pustek, niektóre z domami, w których mieszkali komornicy (19). W związku z małym obszarem lasów w dobrach chłopi musieli kupować drewno w innych majątkach, najczęściej tych położonych za Bugiem. O tym jak nisko opłacana była praca chłopa, może świadczyć to, że za dzień przymusowej pracy pieszej płacono tyle ile kosztował litr śmietany lub 4 litry mleka [APR, ZDP, sygn. 14421]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy chłopi z Kostomłotów otrzymali na własność 1495 morgów ziemi. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 uwłaszczono tam 60 osad rolnych, których właścicielami było 80 gospodarzy. Gospodarstwa miały z reguły powierzchnię 9 lub 18, a tylko jedno 27 morgów. Natomiast według samego prawa z 1864 r. uwłaszczono jednego gospodarza, 10 właścicieli ogrodów oraz ziemie wspólnotowe: pastwiska Błony i Niwa (147 morgów), inne (70 morgów), jeziora, drogi i nieużytki (47 morgów). Chłopi otrzymali w ramach praw serwitutowych jedynie prawo łowienia ryb [APL, ZTL, sygn. 45].

Cerkiew neounicka pw. św. Nikity

Drewniana konstrukcja zrębowa z lisicami, oszalowana zewnątrz. „Konstrukcja salowa, na planie prostokąta z trójbocznie zamkniętym prezbiterium, do którego przylega prostokątna zakrystia. Wejście do świątyni prowadzi przez przylegającą prostokątną kruchtę zwieńczoną wieżą wyremontowaną w 2000 roku. Chór muzyczny wsparty dwoma słupami, z balustradą z desek. W nawie głównej okna zwieńczone półkoliście, natomiast w prezbiterium i bocznych ścianach kruchty koliste, w zakrystii prostokątne. Dachy kryte blachą, nad nawą i kruchtą dach dwuspadowy, na wieży czterospadowy z cebulastym hełmem. Na kalenicy nawy ośmioboczna wieżyczka zwieńczona również cebulastym hełmem” [Kodeń, 2024, s. 38]. W cerkwi ikona św. Nikity napisana przez Mikołę z Baranowicz z początku XVII wieku. Jej fundatorką w 1631 r. była Chweda Jackowa z Pryłuk. W świątyni są też ikony Bogurodzicy z Dzieciątkiem i Chrystusa Pantokratora pochodzące z XVII wieku. Carskie wrota pochodzą z końca XVIII w., a wyposażenie świątyni z XIX i początku XX wieku. Ikonostas wykonano po 1875 roku. Elementy neoruskie mieszają się w nim z neoklasycystycznymi [Kodeń, 2024, s. 38–39].

Cerkiew prawosławna pw. św. Serafina z Sarowa

Pierwotnie stała we wsi Dobrowody w woj. podlaskim. W 2003 r. przeniesiono ją do Kostomłotów.

Cmentarz

Na cmentarzu znajduje się nowa kaplica cmentarna pw. Błogosławionych Męczenników Podlaskich. Najstarszy zachowany pomnik to żeliwny nagrobek pułkownika Konstantego Smoleńskiego (zm. 1892).

Klęski elementarne

W dawnych wiekach głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. Czasami przybierały one tragiczne rozmiary, np. w Kostomłotach, przy przeciętnej śmiertelności rocznej mieszczącej się w granicach 15–26 zgonów rocznie, zmarło w 1855 r. 77 osób, z tym w lutym–marcu – 28 (gorączka) i od 26 lipca do 2 września – 25 unitów, w tym 18 na cholerę oraz właściciel dóbr i jego dorosła córka, co rodzi podejrzenia, że również oni stali się ofiarami tej choroby [APL, CHKGK, sygn. 156].

Wioski nie ominęły także wojny toczone przez Rzeczpospolitą w połowie XVII w. W roku 1648, dotarły tu oddziały kozackie, czyniąc liczne szkody. Książę Jeremi Wiśniowiecki oskarżył wówczas mieszkańców wsi o kradzież szkut, niezbędnych dla potrzeb wojsk Rzeczypospolitej [Trajdos, 2013, s. 394].

Wojna polsko-radziecka 1920 roku

W okolicach wsi w sierpniu 1920 r. trwały ciężkie walki. W dniach od 2 do 6 sierpnia siły bolszewickie wyparły 1 pułk strzelców podhalańskich ze stanowisk nad Bugiem, jednak potem odzyskał on utracone pozycje. W tym samym czasie 2 pułk strzelców podhalańskich zajął stanowiska w rejonie Dobratycz, a 3 pułk strzelców podhalańskich pozycje na linii Kostomłoty–Kodeń. W dniach od 5 do 7 sierpnia, trwały zacięte walki o wyparcie bolszewików za Bug. 6 sierpnia Kostomłoty kilkakrotnie przechodziły z rąk do rąk. Sowieci w tym boju stracili ok. 60 żołnierzy i wycofali się za Bug, jednak straty polskie także były znaczne, ok. 50 zabitych i rannych. W nocy, z 6 na 7 sierpnia podhalańskie pułki wycofały się w okolice Zahorowa [Kodeń, 2024, s. 39].