Kodeń
start
Powiat: bialski
Gmina: loco
Mapa miejscowości
end
Miejscowości – część ekspercka
W świecie cyfrowym
INFORMACJE DOTYCZĄCE GMINY KODEŃ DOSTĘPNE W ZASOBACH INTERNETOWYCH
(dostęp w dniach 20-22 października 2024 r.)
INFORMACJE OGÓLNE
Po otwarciu strony pojawia się galeria fotografii pokazujących obiekty, wydarzenia i przestrzenie najbardziej charakterystyczne dla Kodnia i jego okolic. Na górnym pasku znajdują się następujące zakładki: „O gminie”, „Aktualności” , „Samorząd”. W poznaniu gminy najbardziej użyteczny wydaje się zbiór informacji „O gminie”. Zawiera następujące subdywizje: „Położenie” , „Kodeń – krótka historia” (autor: Ł. Sacharczuk), „Zabytki i walory turystyczne” (autor: Ł. Sacharczuk). Kolejna zakładka na górnym pasku poziomym to jednostki organizacyjne z podziałem wewnętrznym na „Kultura” (przynosi najważniejsze informacje na temat Gminnego Centrum Kultury Sportu i Turystyki w Kodniu oraz Biblioteki Publicznej Gminy Kodeń), „Pomoc społeczna” (Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Kodniu; Warsztat Terapii Zajęciowej działający przy Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w Kodniu, Środowiskowy Dom Samopomocy w Kodniu) oraz „Oświata” .
Szczegółowe linki do wielu z tych zakładek znajdują się poniżej w merytorycznych częściach poniższego zestawienia. Na pasku pionowym strony głównej znaleźć też można użyteczne informacje w zakładkach: Kodeń, piękno przyrody, bogactwo dziejów (patrz poniżej w części „Zabytki i Turystyka”).
Najbogatsze informacje dotyczące dziejów Kodnia znajdują się na stronie Gminnego Centrum Kultury, Sportu i Turystyki
URZĄD GMINY KODEŃ Raport o stanie gminy w 2021 r. (plik pdf)
GMINA WIEJSKA KODEŃ POWIAT BIALSKI (dane statystyczne, plik pdf, ss. 4)
RAPORT O STANIE GMINY KODEŃ w 2023 roku (plik pdf)
STRATEGIA ROZWOJU Powiatu Bialskiego na lata 2018-2026 Powiat bialski – brama pomiędzy Wschodem a Zachodem, Biała Podlaska 2018 (plik pdf, ss. 113)
Omówienie raportu o stanie gminy Kodeń za 2018 r.
STRATEGIA ROZWOJU PONADLOKALNEGO PRZYGRANICZNEGO OBSZARU FUNKCJONALNEGO AKTYWNE POGRANICZE NA LATA 2022-2030 (plik pdf, ss. 162)
AKTUALNOŚCI /lokalne media/
Aktualności dotyczące życia gminy znaleźć można w prasie lokalnej/mediach związanych z Białą Podlaską (np. RADIOBIPER, WWW.BP.24.pl Podlasianin, Wspólnota podlaska). W prasie codziennej Lubelszczyzny („Kurier Lubelski”, „Dziennik Wschodni”) w wyszukiwaniu aktualiów należy wykorzystywać tag: Kodeń.
„Wiadomości Kodeńskie” (pilki pdf od 1 do numeru 19 znajdują się w zakładce na stronie Gminnego Centrum Kultury, Sportu i Turystyki, kwartalnik /?/ wydawany jest od 2019 roku). To aktualnie jedyny regularnie wydawany w gminie Kodeń periodyk. Pozostałe, patrz poniżej, były wydawane w przeszłości.
Wiadomości: miesięcznik informacyjny gminy Kodeń (wydawany od 2001 r., w Bialskiej Bibliotece Cyfrowej dostępne roczniki do pocz. 2015 r.)
Pozytywka Kodeńska : gazetka gminna 2003 (zwiastun) (wydane przez Urząd Gminy 4 zeszyty w ciągu 2003 r.)
Wieści Kodeńskie : pismo Towarzystwa Przyjaciół Kodnia R. 1 (2001) nr 1 (wydany jeden numer)
Bialski informator samorządowy: gmina Kodeń 2001
Biuletyn Sanktuarium Matki Bożej Kodeńskiej (53 numery z lat 2013 -2017 dostępne w Bialskiej Bibliotece Cyfrowej)
„Warsztatowe Mru Mru” (dostępne zeszyty wydawane przez Warsztaty Terapii Zajęciowej przy Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w Kodniu od 2007 do 2023 r.)
Parafialne Wiadomości „Kodeński Płomyk” (wydawany przez Parafię Prawosławną św. Archanioła Michała od 1999 do 2002 r.)
Nicetas. Biuletyn Sanktuarium św. Nikity w Kostomłotach
SOŁECTWA GMINY KODEŃ
Kodeń, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. IV: Kęs – Kutno, Warszawa 1883, s. 238.
Kopytów (województwo lubelskie)
Wieś Kopytów-Kolonia w liczbach
Kostomłoty (wieś w województwie lubelskim)
Kostomłoty (historia)
Wieś Zabłocie-Kolonia w liczbach
INSTYTUCJE i STOWARZYSZENIA
Nadbużański Oddział Straży Granicznej
Oddział Zewnętrzny w Zabłociu Zakładu Karnego w Białej Podlaskiej (otwarty 19.10.2012)
TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ KODNIA (artykuł: TOWARZYSTWO PRZYJACIÓŁ KODNIA 1999-2019, plik pdf)
Towarzystwo Przyjaciół Kodnia na fb
Stowarzyszenie Inicjatyw Społecznych „Jedność” w OKCZYNIE (działa od 2009 roku)
STOWARZYSZENIE „ŁĄCZY NAS KODEŃ”
Koło Gospodyń Wiejskich w Kodniu
Lubelskie Forum Kół Gospodyń i Gospodarzy Wiejskich
100-lecie OSP Kodeń Patrz też film:
Ochotnicza Straż Pożarna Kodeń na fb (obecna w Krajowym Systemie Ratowniczo-Gaśniczym)
Ochotnicza Straż Pożarna Dobratycze
OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA W KOSTOMŁOTACH
Ochotnicza Straż Pożarna w Kożanówce
Ochotnicza Straż Pożarna w Okczynie
Ochotnicza Straż Pożarna Zabłocie
SPÓŁDZIELNIA MIESZKANIOWA W KODNIU
Przygraniczny Obszar Funkcjonalny Aktywne Pogranicze
OŚWIATA
Zespół Placówek Oświatowych w Kodniu (utworzony w 2003 r. W skład Zespołu aktualnie wchodzą: Szkoła Podstawowa im. kpt. Michała Fijałki w Kodniu, Przedszkole Samorządowe w Kodniu)
Szkoła Podstawowa im. kpt. Michała Fijałki w Kodniu
KULTURA
Gminne Centrum Kultury, Sportu i Turystyki w Kodniu (CKSiT). Strona niezwykle bogata w zakresie informacji na temat dziejów Kodnia. Na pasku z lewej strony znaleźć można następujące zakładki: Historia Kodnia (publikacje i wydarzenia, np. Kalendarium Kodeńskie ; Dziedzice Kodnia – Sapiehowie; Kodeń: od siedziby magnackiej do osady gminnej ), „Historia Okczyna”; „Historia Kopytowa” (skany dok. archiwalnych). Kolejne zakładki na pasku pionowym to: „Kluby Seniora”; „Nasze imprezy”. Historię kodeńskiego Centrum Kultury znaleźć można w krótkim opracowaniu pt. „60-lecie działalności kulturalnej w Kodniu” oraz w zakładce „O instytucji” . Sporo informacji o aktywności (także w sferze sportu) Centrum przynosi „Galeria”
GCKSiT organizuje też ważne dla historyka spotkania pt. „Wieczór Wspomnień” (relacje filmowe)
Przegląd Kolęd i Zespołów Kolędniczych w Kodniu (XXI edycji)
Jarmark Sapieżyński (VI edycja w roku 2024)
Biegi po Ziemi Kodeńskiej (XIX edycja w 2024 r.)
Powiatowe Kodeńskie Spotkania z Poezją i Pieśnią Maryjną Poświęcone Pamięci św. Jana Pawła II (XIX edycja w 2024 r.)
Zespół Śpiewaczy „Jarzębina” z Zabłocia (plus wiele filmów na kanale Youtube)
Świąteczne Frykasy z Kodnia (publikacja P. Pietrusik, plik pdf, ss. 4)
Norbert Smoliński, ps. Smoła (polski muzyk, kompozytor, wokalista i autor tekstów, współpracownik CKSiT w Kodniu)
ŻYCIE RELIGIJNE (patrz też: HISTORIA, ZABYTKI)
Dom Zakonny Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Kodniu
SANKTUARIUM MATKI BOŻEJ KODEŃSKIEJ KRÓLOWEJ PODLASIA – MATKI JEDNOŚCI W KODNIU (strona parafii)
Historia Sanktuarium i cudownego obrazu Matki Bożej Kodeńskiej
KALENDARIUM HISTORYCZNE – SANKTUARIUM
Parafia św. Anny w Kodniu (do parafii należą wierni z miejscowości gminy: Dobromyśl, Elżbiecin, Kąty, Kodeń, Okczyn, Olszanki, Szostaki oraz Zabłocie)
Parafia Św. Anny, Sanktuarium Maryjne, Bazylika Mniejsza, Kodeń (Dekanat terespolski, strona diecezji)
HISTORIA PARAFII św. Anny w Kodniu
Parafia Zmartwychwstania Pańskiego w Kopytowie
Parafia Zmartwychwstania Pańskiego, Kopytów (Dekanat terespolski, terytorium parafii obejmuje następujące miejscowości z gminy Kodeń: Kopytów, Kopytów-Kolonia, Kostomłoty, Kożanówka)
Parafia św. Michała Archanioła w Kodniu (parafia prawosławna w Kodniu, w dekanacie Terespol diecezji lubelsko-chełmskiej. Zasięg: Kodeń, Olszanki, Dobromyśl, Elżbiecin)
Historia parafii pw. Św. Arch. Michała w Kodniu
Cerkiew Świętego Ducha w Kodniu
E. Grajko, Uroczystości w Kodniu nad Bugiem, 28 czerwca 2021
Cerkiew św. Proroka Eliasza w Olszankach (cerkiew prawosławna, znajdująca się na terenie cmentarza prawosławnego w Olszankach. Świątynia filialna parafii św. Michała Archanioła w Kodniu)
Parafia unicka św. Nikity Męczennika w Kostomłotach
Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego w Dobratyczach
K. Wilkiel, Poświęcenie cerkwi w Dobratyczach
Cerkiew św. Mikołaja w Zabłociu
Historia: Zabłocie – św. Mikołaja Cudotwórcy
Parafia św. Mikołaja w Zabłociu
Cerkiew św. Jana Teologa w Kopytowie
Kaplica św. Jana Teologa w Kopytowie (prawosławna kaplica cmentarna w Kopytowie)
Parafia unicka św. Nikity Męczennika w Kostomłotach
Parafia Św. Męczennika Nikity, Obrządku bizantyńsko-słowiańskiego(Unicka), Kostomłoty
Parafia św. Nikity męczennika w Kostomłotach
Cerkiew św. Nikity Męczennika w Kostomłotach
Rekonsekracja Cerkwi św. Nikity Męczennika w Kostomłotach
Historia: Kostomłoty – św. Serafina z Sarowa
Monaster św. Serafina z Sarowa w Kostomłotach
Parafia św. Serafina z Sarowa w Kostomłotach
HISTORIA. Materiały i publikacje dostępne online
Kodeń w zasobach POLONA (mapy, rysunki, plany, fotografie, druki ulotne)
Kodeń w zasobach Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych RCIN (mapy, atlasy, dokumenty)
Kodeń w zasobach Bialskiej Biblioteki Cyfrowej (druki ulotne, pocztówki, plany, ryciny, dokumenty)
T. Demidowicz, Kodeń: zarys dziejów, Biała Podlaska 2006
Fr. Kowalski, Kodeń Marji: cudowny Obraz Matki Boskiej Kodeńskiej, Kodeń 1927
Sapieha Jan Fryderyk – Sapieha Władysław Leon, w: PSB 1994
M. Nałęcz Dobrowolski, Madonny polskie : studyum ikonograficzne, Warszawa 1921
U. Bijak, Nazwy miejscowe Polski : historia, pochodzenie, zmiany. [T.] 5, Ko-Ky, Kraków 2003
U. Garbiński, Białoruski ruch chrześcijański XX wieku: słownik biograficzno-bibliograficzny, 2003
Województwo lubelskie w 15 tomach „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” Filipa Sulimierskiego, Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego 1880-1904. Tom zawiera wyciąg i przedruk haseł odnoszących się do Województwa Lubelskiego pochodzących z 15-tomowego dzieła Sulimierskiego.
K. Kraszewski, Tradycye Kadeńskie [właśc. Kodeńskie]: opowiadanie z lat 1790-1792
T. Krzesik, Tomasz Skazana na wygnanie : dzieje Kodnia i Sanktuarium, Kodeń, Lublin
F. B. Kowalski, Kodeń Marji : cudowny obraz Matki Boskiej Kodeńskiej, Kodeń 1927
Encyklopedyja powszechna. T. 14, (Kapil-Kodeń) Warszawa : S. Orgelbrand, 1863.
Z. Świechowski, Budowle renesansowe w Kodniu, „Biuletyn Historii Sztuki” XXXVI, 1954, s. 153–161.
S. Wiśniewski, Our Lady of Kodeń. A short history of the Shrine, Kodeń 2020
Roczniki Kodeńskie 1931, z. 1 (wyd. Ojcowie Kodeńscy Misjonarze Oblaci Marji Niepokalanej)
Duchowe iunctim. Powierzenie przez biskupa siedleckiego Henryka Przeździeckiego parafii i sanktuarium w Kodniu Misjonarzom Oblatom Maryi Niepokalanej w 1927 r. „Roczniki Teologiczne” 2019, 66, 4, s. 97-111.
W. Romanowicz, Kodeńskie perełki : refleksje dotyczące Kodeńskich Spotkań Ekumenicznych, Nurt SVD. 1233-9717. 2002, 1, s. 79-87 (sprawozdanie z konferencji)
J. Łoski, Genealogia portretowa Sapiehów w kościele parafialnym świętej Anny w Kodniu, Warszawa 1856
TURYSTYKA, ZABYTKI, MIEJSCA PAMIĘCI (patrz też HISTORIA, ŻYCIE RELIGIJNE)
Odkryj Kodeń Portal projektu współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego. Strona (z wieloma zakładkami z treściami historycznymi dr A. Tłomackiego) odgrywa rolę ważnego przewodnika po zabytkach sakralnych Kodnia. Wspomniane zakładki to Kościół Św. Anny, Kościół Św. Ducha, Wirtualny spacer, galerie). W osobnym miejscu znajdują się linki przydatne w poznaniu gminy i jej walorów turystycznych (m.in. są to informacje na temat np. miejscowej agroturystyki , spływów kajakowych etc.)
Kościół Świętego Ducha w Kodniu (gotycka cerkiew zamkowa w Kodniu, ufundowana przez Pawła Sapiehę i zbudowana ok. 1540 roku, obecnie rzymskokatolicki kościół filialny parafii św. Anny w Kodniu)
Kodeń, PIĘKNO PRZYRODY, BOGACTWO DZIEJÓW, Kodeń 2024 (album wydany na zlecenie Towarzystwa Przyjaciół Kodnia, Zbigniew Gwardiak – Piękno przyrody Jacek Malarski – Bogactwo dziejów)
M. Skalimowski, Z Rzymu do Kodnia, Kodeń 2003 (komiks, historia Sapiehy, XVII w.)
R. Pieńkowski, Roman Zabytki Podlasia w rysunku, 1995, [dokument ikonograficzny]
Katalog Zabytków Sztuki w Polsce. Województwo lubelskie. Kodeń, s. 108-130.
J. Nitecki, Sanktuarium MB Kodeńskiej Królowej Podlasia – Matki Jedności (album fotograficzny)
Placencja. Pałac Elżbiety Sapieżyny (dzisiaj DPS w Kodniu)
Kościół św. Anny w Kodniu (zbudowany w latach 1631-1640, który uzyskał tytuł Bazyliki Mniejszej)
Cerkiew unicka św. Nikity w Kostomłotach (jedyna w Polsce drewniana cerkiew unicka z XVII w. o statusie Sanktuarium Unitów Podlaskich)
Pałac Sapiehów z XVIII w. zwany Placencją w Kodniu.
Kaplica cmentarna św. Wawrzyńca w Kodniu
BAZYLIKA PW.ŚW.ANNY-BAZYLIKA MNIEJSZA ORAZ OBRAZ MATKI BOSKIEJ KODEŃSKIEJ
(wzniesiony w latach 1629-1635 w stylu późnego renesansu, barokowa fasada pochodzi z początku XVIII wieku. W latach 1875-1917 zamieniony na cerkiew prawosławną. Po odrodzeniu Polski ponownie świątynia rzymskokatolicka. Kościół otoczony jest ogrodzeniem z bramą za ogrodzeniem dzwonnica z XVIII wieku. Godność bazyliki mniejszej kościół posiada od 1973 roku)
KOŚCIÓŁ ŚW. DUCHA – KALWARIA KODEŃSKA
(Świątynia została ufundowana wraz zamkiem kodeńskim przez wojewodę nowogrodzkiego, Pawła Sapiehę. Służyła jako kaplica dworska rodu Sapiehów do XIX wieku. Był tutaj przechowywany obraz Matki Boskiej Kodeńskiej wykradziony w 1630 z Rzymu przez Mikołaja Sapiehę. W 1805 roku w świątyni zaprzestano w odprawiać nabożeństw ze względu na zły stan techniczny obiektu. W okresie międzywojennym po remoncie przy cerkwi została utworzona katolicka parafia obrządku bizantyjsko- słowiańskiego. Po 1945 r. kościół Świętego Ducha stał się kościołem filialnym parafii św. Anny. Obecnie kaplica stanowi część drogi krzyżowej Kalwarii Kodeńskiej)
Zabytkowa Brama Unicka przy ul. Sławatyckiej
PARAFIA UNICKA ŚW. MĘCZENNIKA NIKITY W KOSTOMŁOTACH
III Jarmark Sapieżyński (spot z edycji 2022 r.)
Cerkiew św. Nikity w Kostomłotach
„Sapieżyńska Przystań” w Kodniu
Sugry. Szlak Kajakowy Bug – Krzna
Pomnik Powstania Styczniowego w Kodniu
Centrum Rekreacyjno-Turystyczne w Kodniu
Centrum Rekreacyjno-Turystyczne w Kodniu (na stronie Gminnego Centrum Kultury)
Szlak historyczny „Zwycięska Bitwa o Kodeń”
Trasa rowerowa KOBYLANY – ZASTAWEK – KODEŃ – SUGRY – KODEŃ – KOSTOMŁOTY – LEBIEDZIEW – TERESPOL
Ochrona przyrody Natura 2000 Kodeń
SPORT i KULTURA FIZYCZNA
Bieg Sapiehów w Kodniu (sztandarowa, kodeńska impreza sportowa)
Nieco informacji o aktywności w tej sferze przynosi „Galeria” na stronie Gminnego Centrum Kultury, Sportu i Turstyki”. Chodzi tu cykliczne turnieje piłki nożnej, tenisa stołowego, siatkówki. Patrz też na Gminne Centrum Kultury Sportu i Turystyki w Kodniu na fb
FILMY, VIDEO
Gmina Kodeń na Youtube to kilka filmów, w tym film promocyjny Gmina Kodeń. Piękno natury, bogactwo dziejów. Patrz też: Kodeń – Historia przepięknego miasteczka
Sporo filmów dostępnych jest na stronie CKSiT (patrz wyżej, np. „Wieczory wspomnień”). Najwięcej filmów na kanale Youtube dotyczy Sanktuarium Matki Bożej Kodeńskiej, np. UkradziONA – czyni cuda. Matka Boża Kodeńska
Nazwa, przynależność administracyjna
Nazwa Kodeń jest niejasna. Według legendy nieznany książę litewski, który stał obozem niedaleko od nieprzyjacielskiego. „Kazał słudze Rusinowi obudzić się przed świtem. Ten, budząc śpiącego księcia, zawołał do niego: to deń (oto dzień). Książę powstał, a wskutek rannego przebudzenia dobrze przygotował swoje wojska do bitwy, uprzedziwszy, pokonał nieprzyjaciela. Miejscu temu, na pamiątkę swojego zwycięstwa, nadał nazwę Todeń” [Kodeń, 2024, s. 40–41]. Według językoznawców może pochodzić od wschodniosłowiańskiego słowa „koda”, oznaczającego – kurnik, chałupę [NMP, 2003, t. 5, s. 40]. Możliwe jest także, że nazwa pochodzi od rzeki Kodenki (obecnie Kałamanka), nad którą był położony [Rafałko, 2024, s. 20–21].
Ziemie, na których powstał Kodeń, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej).
Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].
W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.
Miasto
Wydany 7 czerwca 1511 r. przez Zygmunta I przywilej, zatwierdzający zakup przez Iwana Sapiehę Kodnia, zawierał także zgodę na budowę zamku i lokację miasta na prawie niemieckim, czyli magdeburskim. Władzę sądowniczą w imieniu właściciela sprawować miał wójt wraz z ławą. Król zezwalał, aby w nowo lokowanym mieście odbywały się trzy jarmarki w roku: na Narodzenie Najświętszej Marii Panny (8 września), św. Mikołaja (6 grudnia) i Niedzielę Palmową oraz cotygodniowy targ we czwartki [LM, ks. 25, nr 139; AGAD, Metryka Litewska – transkrypcje, sygn. 209, s. 877–881]. Dwa lata później, w styczniu 1513 r. Iwan Sapieha wystawił dla Kodnia przywilej lokacyjny, w którym oprócz potwierdzenia zasad z przywileju królewskiego, precyzował i uściślał zasady funkcjonowania miasta. Radę miejską tworzyć miało wybieranych przez mieszkańców miasta czterech rajców (consules) – dwóch wyznania katolickiego i dwóch wyznania wschodniego. Spośród nich wyłoniony miał być burmistrz (proconsul). Mieszczanie uzyskali 12 lat tzw. wolnizny. Mieli prawo handlu mięsem – przez rok bez dodatkowych opłat, później zaś uiszczać mieli 1 kamień łoju rocznie. Właściciel pozwalał mieszczanom także wytwarzać i szynkować piwo, gorzałkę miód i wino, pod warunkiem opłacania czynszu w wysokości dwóch groszy rocznie. Mieszczanie zyskiwali także prawo wrębu do okolicznych lasów, jednak pozyskane w ten sposób drewno mogli wykorzystywać tylko na własne potrzeby. Mieli też prawo połowu ryb w Bugu [Treść przywileju z roku 1513: AGAD, KRSW, sygn. 3195b, s. 201–205].
Burmistrzami w Kodniu w XIX w. byli: Józef Szyller (1814–1819), Józef Woliński (1819–1863), Paweł Tarkowski (1863–1864), Leopold Ciągliński od (1864). Kodeń został pozbawiony praw miejskich na mocy zarządzenia z dnia 24 XII 1869 r., które weszło w życie 13 stycznia 1870 r. [Onyszczuk, 2016, s. 172–174, 333–337].
Gmina
Po utracie praw miejskich Kodeń stał się samodzielną gminą. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Kodeń [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. Po likwidacji gmin w 1954 r. osada weszła w skład gromady Kodeń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. stanowi siedzibę nowej gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].
Wójtami w Kodniu byli m.in.: Łukasz Micewicz (1886–1889), Wincenty Nazaruk (1889–Stefan Wasiluk (1893–1896), Jan Popow (1898–1903), Stefan Pacewicz (1904–1909), Afanasij Janickij (1911–1913), Józef Starzyński (1915–1919), Paweł Maksymiuk (1919), Michał Starzyński (1919–1927), Wacław Wołoszkiewicz (1927–1929), którego wybór oprotestowali wyborcy prawosławni i wyznania mojżeszowego, Józef Jojczuk (1929–1933?), Ignacy Babkiewicz, Antoni Mieleszczuk (1936–1944) [Tłomacki, 2018, s. 384–390; Zugaj, 2011, s. 45–46, 57–58]
Mikrotoponimia
Części składowe osady
Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 12.11.2024) częściami Kodnia są: Dolina, Kodeń Pierwszy, Kodeń Drugi, Kornac, Kot, Łęgi, Morgi, Polemcy, Przydatki, Sugry, Wygnanka i Zalewsze [https://eteryt.stat.gov.pl/].
Ulice
W roku 1578 ulica Brzeska (lub jej część przy której stał kościół św. Ducha) nazywana była Kościelną. Odnotowano wówczas również „uliczkę Piskorówka”, która wiodła od ulicy Kościelnej do Bugu [Walicki 1720, s. 84]. Wg inwentarza Kodnia z roku 1599 w mieście odnotowano następujące ulice: Rynek, Brzeska, Kodeńska, Z Rynku do Folwarków, Do Browarów oraz dwie ulice Suche, a właściwie zlokalizowane w różnych częściach miasta ulica Sucha i uliczka Sucha [ANK, AMCh., sygn. 951, s. 467–479]. Inwentarze miasta z połowy wieku XVIII, oprócz Rynku, odnotowują następujące ulice: Bialska, Bojarska, Świnia, Sucha, Brzeska [AGAD, AR. Dz. XXV, sygn. 1694, 1695/1, 1695/2]. W pierwszej połowie XIX w. w Kodniu istniały następujące ulice: Bialska, Bojarska, Brzeska, Cicha, Gumienna, Jasna, Nadbużna, Rynek, Szkolna, Tylna, Stary Kodeń, Włodawska i Za Gumienna [AGAD, KRSW, sygn. 3607].
Antroponimia
W inwentarzu Kodnia z roku 1599 odnotowano posiadaczy placów miejskich. Sposób zapisywania ich nazwisk nie był jednolity. Przy niektórych podano pełne imiona i nazwiska, przy innych same tylko imiona, niekiedy z dodaniem funkcji, czy zawodu. W wielu wypadkach trudno stwierdzić czy podane przy imieniu określenie, np. Kowal lub Krawiec, to określenia rzemiosła wykonywanego przez daną osobę, czy już funkcjonujące niezależnie od tego nazwisko. Inwentarz z 1599 r. wymienia następujących posiadaczy placów miejskich w Kodniu: Żyd Kusy arendarz, Tomko Myśliwiec, Sieneczko, Antonowa, Iwan Rynczyc, Zaleski wójt, Omelian Hłuszkowicz, Onisko Piwowar, Stephan Zowgier łaziebny, Wasil Trybuch, Krupka Preduk, Misko zegarmistrz, Macko Hłuskiewicz, Andruszko Tosman, Jakub Krawiec, Chweytko Kowal, Sienko Stalmach, Aleksy urzędnik wiśnicki, Pietruch Biehun, Smoyło Żyd, Abraham Żyd, Chwedor Skocko, Wojciech Stolarz, Jaśko Bojarzyn, Idzhacko Żyd, Idzhac Jewaszewicz, Iwan Zbuniński, Chweydorko, Jan Bakałarz, Jaśko Dołhuza, Janko Poseł, Jachim Saraj, Marko Rybak, Jan Litwin, Marcin Charyteczko, Roman Juszykowicz, Kaprzycha wdowa, Iwan Piskorz, Michał Zubrzycki, Konach Bałamuth, Marcin SumkaWasil Wenkowicz, Misko Mielnik, Chac Jarkowicz, Bohdan Łoyko, Wasko Behunko, Solennicha, Zienko Swiec, Zienko Kuryanowicz, Andruszko Rybak, Panasczycha wdowa, Kaliszycha, Osiey Rybak, Pawłowa Brodeczyna, Jowchym Kozorecz, Romanicha, Bieniaszycha, Ochrym, Andrzejowicz, Piotr Dudka, Protasicha, Maksym Powroźnik, Wasil Biehun, Rasicha wdowa, Waśko Jarmoszewicz, Andrzej Łozowik, Maksym Koszoł, Marcin Pawłowicz, Oleszko Praca, Waśko Zukowicz, Dimidycha, Kozorec, Chac Jurkowicz, Misiuta Mielnk, Chwedorko, Marcin Charysko, Iwan Przyko, Klimko, Daniło, Misko, Iwan Swiecz, Narcin Bucki, Iwadszko Myśliwiec, Maksym, Chweytko Dieszka, Kondrat Swiec, Sienko Strycharz, Demid, Hacz Hubka, Bartosz Strycharz, Waśko Janowicz, Misko Nowik, Lawrzesz Pacześny, Jołtuch, Nanko Sawka, Paweł Kopec, Stecz Dziezka, Iwan Nowik, Chweytko Żuk, Hrycz Janowicz, Sienko Żuk, Wasil Swiec, Tyś Boszewicz, Kuźma Warszyło, Pietrasz Dobrzyniec, Martysz, Bochal Paluchowicz, Anton Kuśnierz, Korniło, Iwan Rynczyc, Chweytko Cieśla, Jaśko Wilk, Wieczławicha, Marcin, Andrzej Kowal, Iwan Rychlik, Hawryło Rychlik, Ochren, Misko Nowik, Janko Ptaśnik, Wasil Klucznik, Iwaszko Tuzyk, Konach Dziezka, Jasiuk, Piotr Schab, Piechnik, Michno Lichac, Iwan Rychlik, Protas Żuk, Stecz Dziezka, Wasil Sawka, Klimas Kuśnierz, Kuderko Weremkowicz, Hac Małoszewicz, Hrycz Orszczar, Jurkowa, Ludz Szkutnik, Jacko Zubacz, Oleszko, Iwan Zubar sadowniczy, Michał Olech, Misko Krawiec, Sieńko Spoda, Dacz Zubacz, Artych, Waśko Petraszowicz, Wasil Paluch, Sawka, Samocz, Lawrzysz Szklarz, Jacko Zubacz, Piotr Krolczyc, Chweytko Gorejczyk, Hrydź Dąbrowiec, Omelian Drabkowicz, Hrydź Dobrzyniec, Bartosz Król, Potap Drabkowicz, Pron Drabko, Chrubka, Anton Bałamuth, Chweytko Koń, Dymid, Kuźma Mamczyc, Oleszko piwowar zamkowy, Antoni Kuśnierz, Iwaszko Myśliwiec, Kucz Harasimowicz, Idzschak Żyd, Waszko Sydorowicz, Pasko Sydorowicz, Panas Marczyc, Andrzej Fenewicz, Chweytko Maciejowicz, Rybak Jowsym, Misko Swiec, Tobiaszowa, Oleszko Pronca, Piotr Jezusko, Misko Czwilik, Janko Słodownik, Tymosz, Andrus Rzeźnik, Jakubowa, Jakim Koziełowicz, Matyś Rzeźnik, Piotr Czwilik, Łukasz, Macko Nowik, Misko Hlynic, Hac Strocanin, Omelianiec, Pawłowa Dudczyna, Piotr Wdudka, Iwan Wasilewicz, Kielmaczycha, Andrusz Tosman, Prokop, Hacz Rzeszotka, Hacz Skrzypek, Mosko Żyd, Bachorko, Kostrzykowa, Chwedorko, Konach Bojarzyn, Jacko Alwanicha, Sawka, Omelian, Piotr Popek, Philip Swiec, Wasil Miasko, Sieńko Tokarzewicz, Ostapko, Sawuła, Ochrym, Abraham Żyd, Janko Szkopik, Klimko Swiec, Chwedorko, Tymon Iwaszkowicz, Jołtuch Matykarzecz, Piotrykowna, Iwan Sapka, Jasko Dolhuza, Choma Popowicz [ANK, AMCh, sygn. 951, s. 467–479].
W 1825 r. w części Kodnia należącej do Branickiego mieszkali: Aidelman Szloma, Antoniuk Iwan, Barnbein Jankiel, Baykowski Bartłomiej, Bergier Nudel, Berkowicz Szloma, Beykowski Aleksander, Białogurzec Grzegorz, Białogurzec Hryczko, Białogurzec Michał, Białogurzec Wasyl, Białogurzec Hryćko, Białogurzec Jakim, Białogurzec Jan, Białogurzec Michałko, Białogurzec Tomasz, Białogurzec Tomasz, Białogurzec Wasyl, Białogurzec Wasyl, Bochonowicz Jan, Boruchowicz Moszko, Boyczun Jan, Boyko Chwedko, Boyko Demko, Boyko Demko, Boyko Iwan, Boyko Jan, Boyko Roman, Boyko Roman, Boyko Stanisław, Broid Srul, Buchonowicz Bazyli, Buchonowicz Dawid, Busiuk Stefan, Cecheniewicz Józefat, Charytoniuk Choma, Chomeńczuk Dmyter, Chuna Haim, Chwedorowicz Nuczypor, Czerniuk Stefan, Danyluk Jakim, Danyluk Tomasz, Danyluk Tomasz, Dawidow Myśko, Dawidowicz Antoni, Dawidowicz Iwan, Dawidowicz Jakub, Dawidowicz Jan, Dawidowicz Jan, Dawidowicz Jan, Dawidowicz Michał, Dawidowicz Michał, Demecki Jan, Demidowicz Jan, Demidowicz Józef, Denyluk Jakim, Derdowska, Derdowski Bazyli, Derdowski Daniło, Derdowski Stefan, Derdowski Wasyl, Derdowski Wasyl, Domaszewska, Domaszewski Iwan, Domaszewski Iwan, Dudka Sylwester, Elbert Leyba, Faikiel Ryfka, Federowicz Szymon, Fedorewicz Jan, Fedorewicz Michał, Fedorowicz Jan, Feinsztein Chaim, Garbar Dawid, Gdalowicz Faiwel, Gdalowicz Faiwel, Genedla, Glasman Icko, Głowacka Paraska, Głowacki Grzegorz, Głowacki Mikołaj, Głowacki Mikołaj, Głowacki Petro, Głowacki Piotr, Głowacki Piotr, Głowacki Piotr, Głowacki Piotr, Goldberg Calem, Goldberg Calem, Goldberg Manel, Goldfarb Wolf, Goldfard Wolf, Goldhur Elio, Goldszein Joysel, Golochur Boruch, Grabkowski Franciszek, Groserman Berko, Grosman Berko, Gryczko Harasym, Gryczko Harasym, Grynberg Elio, Gurfinkiel Josef, Halper Chuna, Hałaszka Jakim, Handwerkier Abramko, Hernfisz Szymon, Herszkowicz Moszko, Hetman Leybka, Hordyiewicz Denys, Hordyiewicz Denys, Hordyiewicz Denys, Hordyiewicz Stanisław, Hordyiewicz Stanisław, Hordyiewicz Stefan, Hordyiewicz Stepan, Hordyiewicz Taras, Hordyiewicz Wasyl, Hordyiewicz Wincenty, Hordysiewicz Taras, Hromiczewski Teodor, Ickowicz Chaim, Jakimowicz Jan, Jakimowicz Johem, Jakuszyk Jakub, Janicka, Janicki Mikołay, Jankielowicz Kopel, Jaszczuk Juzefat, Jaszczuk Zacharko, Jaszczuk Zacharko, Jawtuszewski Ignacy, Jawtuszewski Ignacy, Jełtuszewski Maxym, Jędrzejewicz Daniło, Jurbergier Maior, Kamieniec Wólf, Kamieński Chareym, Kamieński Leśko, Kamiński Leś, Kapczyński Konrad, Karpowicz Jozefat, Karpowicz Józef, Karpowiczka, Kaufman Faiwel, Kaufman Wigdor, Kaufman Wigdor, Kauliński Filip, Kelmanowicz Icko, Kociubieński Kiryło, Kociubiński Semen, Koczyński Konrad, Kodnianka Trochim, Konstantycha, Kopaczewska, Kopczyński Niczypor, Korniluk Maxym, Korzeniowski Jan, Korzeniuk Stefan, Kroinberg Beniamin, Kurniłowicz Denys, Landowski Omelan, Leder-Macher Beniamin, Leder-Macher Zelman, Lederman Abraham, Lederman Abraham, Leonowa, Lesyk Wasyl, Lewen Leyba, Lewen Leybko, Leybowicz Kopel, Leybowicz Leyzor, Leybowicz Nusyn, Lichaczeski Jan, Lichaczewska, Lichaczewska, Lichaczewski Dawid, Lichaczewski Dawid, Lichaczewski Dawid, Lichaczewski Jan, Lichaczewski Jan, Lichaczewski Semen, Lichaczewski Zachar, Lipka Walenty, Łapieński Jan, Łapieński Michał, Łapieński Jan, Mackiewicz Jan, Mackiewicz Piotr, Manicki Teodor, Mendelbeim Jozef, Michalczuk Adam, Michalczuk Michał, Michalczuk Teodor, Micmacher Dawid, Minia, Mironiuk Iwan, Mironowicz Jan, Morgienstein Herszko, Morgulius Fawel, Morgulius Fewel, Morgulius Fewel, Muler Abraham, Myszczuk Nazar, Myszczuk Roman i Wasyl, Naszczycha, Naszkiewicz Leon, Naszkiewicz Lewko, Nazaruk Semen, Neymark Kisiel, Nikończuk Semen, Nikończuk Semen, Nikończuk Semen, Nikończuk Semen, Ochmatowicz Tomasz, Ochrymowicz Kazimierz, Olszewski Ignacy, Olszewski Jozefat, Olszewski Korniło, Olszewski Szymon, Olszewski Tomasz, Onyszczuk Ignacy, Onyszczuk Iwan, Onyszczuk Jakub, Onyszczuk Jędrzej, Onyszczuk Nazar, Onyszczuk Nazar, Osieiuk Hnat, Ostapowicz Roman, Ostapowicz Teodor, Ostapowiczka, Ostapowiczka, Panasiuk Paweł, Pańczuk Denyś, Parolicha, Partyiewicz Józef, Patyiewicz Józef, Permitel Jodka, Petrasyk Charyton, Pietruszka Nutka, Pinkwasowicz Herszko, Pinkwasowicz Herszko, Pisocki Kuźma, Pisocki Mikita, Plandowski Wincenty, Plandowski Wincenty, Płendowski Omelan, Płendowsksi Trochim, Puiorka, Puterman Herszko, Pytyl Szmul, Rafalski Jan, Rafałko Chwedor, Rafałko Teodor, Rafałko Tomasz, Rafałko Tomasz, Rekalski Piotr, Rogalski Leon, Rogalski Piotr, Roitenberg Szulim, Rozenbaum Mośko, Rubenstein Szoma, Rubensztein Boruch, Rybaczewska, Rybaczewski Andrzej, Rychlik Daniło, Rychlik Danyło, Rychlik Michał, Rykalski Jan, Rykalski Piotr, Rykalski Piotr, Rzeczyński Daniło, Rzeczyński Józef, Rzeszko Jan, Saławecki Wasyl, Samociuk Michał, Samsonowicz Adam, Samsonowicz Ignacy, Satkowski Jozef, Sawczycha, Sawicki Harasym, Sawicki Szymon, Sechoniewicz Teodor, Semczuk Denys, Semczuk Gabryel, Semczuk Konrad, Semenczycha, Seredyński Semen, Seredyński Szymon, Skubieński, Sokoleński Grzegorz, Stańczuk Konrad, Stażyński Franciszek, Stokaiło Iwan, Sułkowski Józef, Sułkowski Jędrzej, Supronowicz Daniel, Supronowicz Daniło, Supronowiczka, Supronowiczka, Susitko Onufry, Susitko Onufry, Suszyński Teodor, Swerba Ignacy, Swerbycha, Swerbycha, Szałuszyński Artyn, Szczaśliwiuk Andrzey, Szczaśliwiuk Józefat, Szczaśliwiuk Klemens, Szczaśliwiuk Omelan, Szczaśliwiuk Roman, Szczaśliwiuk Teodor, Szczaśliwiuk Teodor, Szczerbieńska Marianna, Szczerbińska Bryga, Szeina, Szeniewicz Józefat, Szeniewicz Józefat, Szerman Moszko, Szkocińska Anna, Szkociński Sak, Szkoda Jędrzey, Szlomowicz Mordko, Szmaier Nuchim, Szmoitowicz Herszko, Szołucha Atryn, Szołucha Jan, Szteinberg Felwel, Szteinberg Leyba, Szteinbert Fewel, Szteinszmil Herszko, Szwarc Juchim, Szylwer Józef, Szymszonowicz Herszko, Szyszkowska, Tamigrodzki Kazimierz, Teferman Berko, Teferman Berko, Tenebym Szymiia, Terebieński Ignacy, Tychaniewicz Nazar, Wasyluk Sylwester, Wawryńczuk Wasyl, Wawrysiewicz Jan, Wawrysiewicz Justyn, Wawrysiewicz Tomasz, Wawrysiewicz Wasyl, Wawryszewski Hryć, Werański Piotr, Weremczycha, Weremczycha, Węcławski Jan, Węcławski Jan, Węcławski Roman, Wierzbicki Jan, Wierzbicki Jan, Wierzbicki Jan, Wierzbicki Piotr, Wirowska, Wojcieszek Szymon, Woycieszek Szymon, Woytkowski Michał, Wozdosiewicz Michał, Wozdosiewicz Mikołaj, Woznosiewicz Michał, Wróblewski Demko, Wróblewski Demko, Wróblewski Onufry, Zabłocki Jan, Zabłocki Stepan, Zacharczuk Ignacy, Zacharczuk Michał, Zacharczuk Wasyl, Zauberman Szymcha, Zelikowicz Litman i Żetcia Dawid.
Z kolei w części kredalnej Kodnia zamieszkiwali: Anatoniuk Jan, Antoniuk Ordyi, Antoniuk Tomasz, Babkiewicz Jan, Baykowski Karp, Chomyczuk Gmyter, Hałaszko Michał, Hałaszko Osyp, Italwicki Jan, Jakimowicz Joachim, Jakubowicz Antoni, Jakubowski Bazyli, Juchimowicz Jan, Korzeniuk Łukian, Kuczyński Franko, Kudluk Roman, Łukasiewicz Szymon, Macieik Teodor, Mielniczuk Jan, Mirzewski Jan, Nawakowski Gasper, Orzeniuk Korniło, Pietruszyk Denys, Pietruszyk Grzegórz, Pietruszyk Jędrzey, Pilipowicz Bazyli, Protosiewicz Ignacy, Samsonowicz Dawid, Supeniuk Grzegorz, Supryiczuk Aleksander, Szelewenda Józef, Szkotnicki Szymon, Tarnogrocki Kazimierz, Waszczuk Juzef, Wertkowski Bazyli, Wertkowski Jędrzej i Wirowski Józef [AGAD, KRSW, sygn. 3607].
W 1864 r. we wsi Sugry uwłaszczono następujących gospodarzy: Jewczuk Iwan, Osypiuk Iwan, Osypiuk Maksim, Osypiuk Wasil, Panasiuk Wasil [APL, ZTL, sygn. 98].
Archeologia o najdawniejszym osadnictwie
W trakcie kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1986 i 2008 zarejestrowano ponad 40 stanowisk. Pierwsze informacje dotyczą znalezisk powierzchniowych oraz luźnych, pozbawionych kontekstu kulturowego pochodzących z ostatnich 3 dekad XIX stulecia. Są to krzemienne siekiery i płoszcze, kamienne topory – z neolitu-epoki brązu, ułamki ceramiki naczyniowej z wczesnej epoki brązu, również naczynie z okresu rzymskiego [Nosek 1957, 184, 220, 304; także Żółkowski 1995, 57 – tam liczna literatura; Taras 1995, 181 – tam: Kodeń-Sugry; Bargieł, Libera 1997, 263]. Odkryto również cmentarzysko kultury łużyckiej (2 naczynia z krzemiennym sierpem) oraz zlokalizowano niedatowaną mogiłę „Carucha” (kurhan?) [Łoski 1876, 64; Antoniewicz 1928, 134, 289; także Żółkowski 1998, 58 – tam liczna literatura; również Kotowicz 2005, pozycja nr 16 na mapie]. Z późniejszych badań powierzchniowych (1962 r.) pochodzi ceramika prawdopodobnie kultury łużyckiej oraz chronologicznie nieokreślona – ślady osadnicze [Bargieł, Zakościelna 1995, cz. 1, 53-54; 56-57 – tam Łęgi-Kolonia, obecnie Łęgi – część wsi Kodeń].
Do najstarszych znalezisk z AZP należy kilka rdzeni krzemiennych ze schyłkowego paleolitu oraz ostrze mikrolityczne (trapez) z późnego mezolitu – w obu przypadkach brak afiliacji kulturowej. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych. Ślady osadnicze pochodzą z wczesnej epoki żelaza (z przełomu er; kultura grobów kloszowych?), kolejne ślady oraz pozostałości po siedliskach przypisano kilku fazom średniowiecza (w zakresie XIII-XV w., także bliżej niedatowana) oraz czasom późniejszym (od XV do XVIII w.). Nie określono chronologii niecharakterystycznych półwytworów krzemiennych, także ułamków naczyń pradziejowych / okresu przedhistorycznego (dotyczy nielicznych odkrytych śladów osadniczych) [NID, AZP obszar 63-91 – kilka stanowisk opisano Kodeń I, kilkanaście Kodeń II, pojedyncze Kodeń III].
Uzupełniają je kolejne znaleziska luźne. Miecz wikiński wydobyty z Bugu podczas budowy mostu w roku 1931 [Jarnuszkiewicz 1937; także Cynkałowski 1961, 148; Bienia 1998, 48 i n.; Kuśnierz 2009, 150] oraz krzemienna siekiera z późnego neolitu (kultura: amfor kulistych lub ceramiki sznurowej [zbiory Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej]. W trakcie prowadzonych prac w bardzo ograniczonym stopniu odsłonięto fragmenty dawnej zabudowy i przebieg założeń obronnych zespołu zamkowego. Z rejonu dawnego portu rzecznego uzyskano monety z XVI-XVII w. [Wetoszka 2015, 237-240].
Pierwsza wzmianka o osadzie
Najstarsze wzmianki źródłowe dotyczące Kodnia odnoszą się do roku 1511. Datę 4 czerwca 1511 nosi dokument sprzedaży Kodnia Iwanowi Sapieże przez braci Ruszczyców, zaś 7 czerwca 1511 potwierdzenie tej transakcji, zgoda na budowę zamku i lokację miasta wydane przez Zygmunta I [Rafałko, 2024, s. 19–21; LM, ks. 25, nr 139].
Właściciele
W początkach XVI w. Kodeń znajdował się w rękach rodziny Ruszczyców [Rożczici]. 7 czerwca 1511 r. Zygmunt I wydał przywilej, w którym m.in. zatwierdzał zakup przez wojewodę witebskiego Iwana Sapiehę wsi zwanej Kodeń (villam ex nomine Coden) od Chaczki i Affanasa. Przy okazji król pozwalał, aby Sapieha w tychże swoich dobrach kodeńskich (in bonis suis dictis Coden) zbudował zamek i lokował miasto [LM, ks. 25, nr 139; AGAD, Metryka Litewska – transkrypcje, sygn. 209, s. 877–881]. Dużo niejasności i wątpliwości budziły postacie owego Chaczki i Affanasa. Przypuszczano, że może chodzić tu o przedstawicieli rodziny Ruszczyców, ale nie było to jednoznaczne. Sprawa wyjaśniła się ostatnio, dzięki „odkryciu” na nowo, dokumentu potwierdzającego zakup Kodnia przez Sapiehę. Okazuje się, że został on opublikowany w przedwojennej monografii poświęconej twórczości Ferdynanda Ruszczyca, ale umknął uwadze badaczy [Rafałko, 2024, s. 19–21]. Z treści dokumentu wynika, że 4 czerwca 1511 r. bracia „Chacko i Ofanas Rożcziczi”, za zgodą króla Zygmunta I, sprzedali Iwanowi Sapieże „imenie swoe otcziznoe […] na imja Kodena na reczce Kodence” [Rafałko, 2024, s. 19–20]. Informacje zawarte w dokumencie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że zanim w roku 1511 Kodeń stał się własnością Sapiehy, co najmniej drugie pokolenie był w posiadaniu Ruszczyców.
Od przełomu drugiej i trzeciej dekady XVI w Iwan Sapieha poprzez rozmaite transakcje, skupywanie dóbr, prowadzenie akcji osadniczej, itp. rozpoczął budowanie rozległego kompleksu dóbr, skupionych wokół ośrodków w Kodniu i Wisznicach. W ten sposób, rozluźniwszy mocno związki z rodzimą Smoleńszczyzną, stał się protoplastą kodeńskiej linii rodu. Po śmierci Iwana Sapiehy w roku 1517, dobra kodeńskie przejął na ponad 60 lat jego syn, Paweł Sapieha, z czasem wojewoda nowogrodzki. Na jego czasy przypada chyba najbardziej intensywny rozwój tych terenów. Wspomnieć warto, że na początku lat 40. XVI w. prawa Sapiehów do Kodnia zostały zakwestionowane przez komisarzy wysłanych przez królową Bonę. Orzekli oni, że grunty wzdłuż rzeki Kodeńki na których posadowiony jest Kodeń należą do domeny hospodarskiej i Sapiehowie nie mieli prawa ich nabyć. Także bracia Ruszczycowie, od których Iwan Sapieha nabył Kodeń, wyparli się iż zawierali z Sapiehami jakiekolwiek transakcje. W roku 1542 zapadł wyrok podporządkowujący Kodeń władzom starościńskim i nakazujący Pawłowi Sapieże opuszczenie miasta. Sprawę wyjaśniono ostatecznie dopiero w latach 1546–1547, kiedy po licznych odwołaniach Pawła Sapiehy, Zygmunt I przywrócił i potwierdził prawa Sapiehów do Kodnia [AGAD, Metryka Litewska – transkrypcje, sygn. 209, s. 1012–1013; Sapiehowie 1890, s. 49–50]. Po śmierci Pawła, w roku 1579, dobrami po nim podzielili się jego synowie. Dobra kodeńskie przypadły w udziale wojewodzie mińskiemu Mikołajowi. Po śmierci Mikołaja w roku 1599, otrzymał je jego syn, także Mikołaj zwany Piusem. Gdy ten zmarł w roku 1644, po różnych perypetiach, przejmowali je kolejno jego synowie: Kazimierz Melchiades (zm. 1654) i Jan Ferdynand (zm. 1659). Po bezpotomnej śmierci Jana Ferdynanda, przeszły na własność jego brata stryjecznego, podkomorzego włodzimierskiego Jana Fryderyka Sapiehy (zm. 1664). Jan Fryderyk Sapieha miał trzech synów: Mikołaja Leona, Kazimierza Władysława i Pawła Franciszka. Początkowo, po śmierci Jana Fryderyka scheda kodeńska przypadła najstarszemu z braci – Mikołajowi Leonowi. W roku 1677 bracia dokonali między sobą działu dóbr, w wyniku którego Kodeń i generalnie cała włość kodeńska przypadły Kazimierzowi Władysławowi, późniejszemu, m.in. wojewodzie trockiemu [Sapiehowie, 1894, s. 251–252]. Wziąwszy jednak pod uwagę fakt, że część dóbr ruskich przypadłych Pawłowi Franciszkowi była mocno zrujnowana, jako rekompensatę przyznano mu folwark Zabłocie wraz z Rozbitówką, Matiaszówką i Krzywowólką, z możliwością wykupu przez Kazimierza Władysława Sapiehę za 40 tys. złotych [Sapiehowie, 1894, s. 249–250]. Okazało się, że Paweł Franciszek, który z czasem obrał karierę duchowną, przy Zabłociu i okolicach utrzymał się do początków XVIII w. Ponadto zostawszy proboszczem w Kodniu, aktywnie uczestniczył w życiu miasta (m. in. był fundatorem Placencji). Po śmierci Kazimierza Władysława Sapiehy w roku 1703, dobra kodeńskie na prawie pół wieku stały się własnością jego syna Jana Fryderyka, późniejszego kanclerza wielkiego litewskiego. W początkach „rządów” Jana Fryderyka, w skład włości kodeńskiej wchodziły: miasto Kodeń z zamkiem; folwark Rzeczyca z wsiami Zabłocie, Równa Wólka, Leniuszki, Olszanki oraz bojarami w Żukach; folwark Kołpin z wsiami Stradecz, Durycze, Miedna; folwark i wieś Kopytów; folwark Waśkowy Kut z wsiami Kąty i Wołoszki; folwark i wieś Zachorów; folwark Zabłocie z wsiami Matiaszówka, Rozbitówka i Krzywowólka; folwark Żdanówka z wsiami Międzylesie, Bokinka i Zagrodniki; folwark Zbunin z wsiami Zbunin i Rahozna; folwark Dobratycze z wsiami Dobratycze, Kożanówka, Murawica, Zagrodniki i uroczyskiem Kołpinek; wieś Okczyn; wieś Kalichowszczyzna [ANK, AMCh, sygn. 1014, s. 310]. Wiadomo, ze oprócz wymienionych wsi i folwarków istniały już także nadbużańskie osady młyńskie: Szostaki i Zalewsze.
Zmarły w roku 1751 Jan Fryderyk nie pozostawił potomstwa. W tej sytuacji najbliższymi jego spadkobiercami byli syn i wnuk jego sióstr – Jan Krasicki i Jan Mikołaj Chodkiewicz. Sapieha przeznaczył im pewne dobra na Wołyniu, nie chcąc jednak, by rodowe gniazdo przeszło w obce ręce, miasto Kodeń wraz z całą włością zapisał swojemu stryjecznemu bratankowi Janowi Sapieże, synowi Ignacego, wojewody mścisławskiego. W ten sposób młodziutki wojewodzic mścisławski stał się formalnie dziedzicem Kodeńszczyzny [Tłomacki, 2009, s. 123]. Decyzja ta wywołała sprzeciw wdowy po Janie Fryderyku, Konstancji z Radziwiłłów oraz pozostałych spadkobierców i doprowadziła do wieloletnich sporów i konfliktów. Młody dziedzic Kodnia poślubił w roku 1756 Elżbietę z Branickich. Zmarł w roku następnym, pozostawiając młodą wdowę i kilkumiesięcznego syna Kazimierza Nestora. W tej sytuacji spór o prawo własności rozgorzał na nowo. Nie wchodząc w zawiłe jego szczegóły, stwierdzić należy, że na mocy układów z lat 1759–1760 włość kodeńską podzielono na 6 części. 1/6 przypadła Janowi Krasickiemu chorążemu nadwornemu litewskiemu, 3/6 Janowi Mikołajowi Chodkiewiczowi staroście wielońskiemu, a 2/6 wojewodzicowej mścisławskiej Elżbiecie z Branickich i jej małoletniemu synowi Kazimierzowi Nestorowi. Wkrótce nastąpiły kolejne przetasowania, bowiem Jan Krasicki odsprzedał swoją część Chodkiewiczowi, w którego ręku znalazło się tym samym 4/6 dóbr kodeńskich. Następnie Chodkiewicz sprzedał swoją część dóbr kodeńskich podskarbiemu litewskiemu Jerzemu Flemingowi [szczegóły tych transakcji i układów: LBN, f. 103, d. 398, cz. 2, nr 1158, 1185, 1217, 1218]. Po śmierci Fleminga (1771) przeszła ona na jego córkę Izabelę i jej męża Adama Czartoryskich. W roku 1775 Elżbieta z Branickich Sapieżyna za nieco ponad milion złotych wykupiła od Czartoryskich ich części, dokonując połączenia w swym ręku całości dóbr kodeńskich [Sapiehowie, 1894, s. 346]. Taki stan rzeczy trwał aż do jej śmierci w roku 1800.
Część dóbr kodeńskich, obejmującą wówczas większość Kodnia (7/8) oraz wsie: Olszanki, Leniuszki, Zabłocie, Wólka [Zabłocka], Rozbitówka, Matiaszówka, Ogrodniki, Bokinka [Pańska], Żuki, Międzylesie, Durycze, Zbunin, Rohoźna i Miedna, przysiółki przy młynach: Szostaki, Zalewsze, Cygan i Białogóra oraz folwarki: Dobromyśl, Krzywowólka, Zabłocie, Zdanówka, Międzylesie, Durycze, Zbunin i Miedna, należącą od 1775 r. do Elżbiety Sapiehowej po jej śmierci odziedziczył hrabia Władysław Branicki. Po jego śmierci, w wyniku podziału jego masy spadkowej, dobra kodeńskie w 1843 r. stały się własnością Elżbiety z Branickich, żony Zygmunta Krasińskiego, znanego pisarza. Z kolei po jej śmierci, W 1876 r. odziedziczyły go po niej wnuki (po zmarłym synu Władysławie): Adam Maria, Zofia Maria i Elżbieta Róża, później żona Jana Józefa Tyszkiewicza. W 1889 r. nabyli oni też Placencję, która po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) była masą kredalną (rozbiorową). W wyniku licytacji jej części, Placencję w 1830 r. nabyła wdowa baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau. Już w 1834 r. sprzedała ona ten majątek Walentemu Sarneckiemu, który w 1846 r. stał się własnością Lucjana Sarneckiego. Ten w 1862 r. połączył jegeo hipotekę z dobrami Kopytów. W 1873 r. na publicznej licytacji kupił je Julian z książąt Świdrygiełłów Świderski. Już w 1876 r. sprzedał on je hrabiemu Marcelemu Sołtykowi i jego żonie Zofii z Budziszewskich. W tym samym roku ich posiadaczką została Helena z Radlińskich Gutman. Ona z kolei w 1882 r. sprzedała je Annie Gesse. W 1888 r. w wyniku zadłużenia przejęło je Towarzystwo Kredytowe Ziemskie [APL OCH, HBP, sygn. 13; SR BP, sygn. 246, 247]. Po scaleniu obydwu części Kodnia w rękach rodzeństwa Krasińskich, doszło do kolejnych zmian własnościowych. W latach 1891 i 1894 stał się on wyłączną własnością Elżbiety Róży, po mężu Tyszkiewiczowej. Ta z kolei w 1899 r. sprzedała całość z posiadanych dóbr kodeńskich Helenie Kogan (Kohan), która następnie w 1903 r. odsprzedała je Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. W 1908 r. odkupiła jednak 1329 dziesięcin lasów w dobrach kodeńskich. Z kolei Gurowicze w 1913 r. sprzedali pozostającą nadal w ich posiadaniu część omawianych dóbr z Kodniem włącznie Ziemskiemu Bankowi Włościańskiemu, zostawiając sobie jedynie dom „Kafenhauz” w Kodniu, który sprzedali w 1933 r. księżom oblatom. Po pierwszej wojnie światowej dobra kodeńskie bez samego Kodnia, którego zdecydowana większość stała się własnością mieszczan już w 1864 r. w wyniku uwłaszczenia, stały się własnością Państwa Polskiego, które dokonało ich parcelacji [SR BP, sygn. 246, 247].
Stosunki etniczne i wyznaniowe
Pierwsi mieszkańcy Kodnia byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej z 1596 r. grekokatolikami (unitami). Parafia prawosławna pod wezwaniem św. Michała Archanioła w Kodniu powstała między rokiem 1511, a 1517. Jej fundatorem był Iwan Sapieha przy współudziale mieszczan kodeńskich. W roku 1541 Paweł Sapieha na prośbę kapłana Cypriana potwierdził ojcowską fundację. Przy okazji dowiadujemy się, że wspomniany Cyprian był drugim kapłanem cerkwi św. Michała, pierwszym zaś był niejaki Fedor, który zagubił pierwotny dokument fundacyjny [Buczyło, 2014, s. 97–98].
Do 1621 r. należały do niej – Kodeń, Kąty, Leniuszki, Zahorów, Żdanówka, Ogrodniki, Stradecz, Durycze, Miedno, Znamienka, Kołpin, Kopytów, Okczyn, Bokinka Pańska, Kalichowszczyzna, Dobratycze, Kożanówka, Murawiec, Kołpin i Żuki. Od tego roku na jej terenie zaczęły powstawać inne parafie, już greckokatolickie. Jako pierwszą w 1621 r. erygowano parafię przy kaplicy zamkowej w Kodniu pod wezwaniem Ducha Świętego, w XVIII w. nazywaną też Trójcy Świętej. Objęła ona wsie: Okczyn, Bokinka Pańska i Kalichowszczyzna. W 1786 r. straciła ona status parafialny i została przyłączona, jako kaplica, do parafii św. Michała Archanioła w Kodniu. Przed tym wydarzeniem ta ostatnia obejmowała Kodeń, Leniuszki, Zahorów, Żdanówka, Kąty, Ogrodniki, Olszanki [Buczyło, 2014, s. 482].
Proboszczami lub administratorami parafii św. Michała w Kodniu byli m. in. księża: Konstanty Woszyński (1750–1757), Stanisław Szumowski (?–1776–1791), Gabriel Horoszewicz (1791–1822), Symeon Horoszewicz (1821–1823, 1825–1865), Bojarski Jan (1824), Henryk Kaliński (1865–1866), Apolinariusz Ulanicki (1867–1875) [Sęczyk, 2022, s. 725]. Ostatni z nich przyjął w 1875 r. prawosławie i pozostawał proboszczem w Kodniu do 1890 roku. Jego miejsce zajęli potem kolejno Antoni Lewickij (1890–1895), Emelian Bekarewicz (1895–1898) i Tichon Miszczenko (1898–1914–?) [LVIA, f. 604, ap. 1, d. 50; APL, KPCH, sygn. 103, 112]. Znane są też nazwiska niektórych proboszczów kodeńskiej parafii greckokatolickiej pw. św. Ducha: Piotr Sosnowski (1736–1757–?) [LVIA, f. 604, ap. 1, d. 50].
Od 1867 r. parafia kodeńska stała się centrum oporu przeciwko jej zbliżeniu z prawosławiem. Wiązało się to z przybyciem nowego proboszcza Ulanickiego, zdecydowanego zwolennika zjednoczenia Cerkwi Grekokatolickiej z prawosławiem. Konflikt pomiędzy nim a wiernymi, szczególnie tymi z samego miasteczka, zaognił się do tego stopnia, że wierni pobili księdza. We wrześniu 1867 r. doszło do konfrontacji wiernych z przybyłym wojskiem, które miało m.in. usunąć organy z cerkwi. W jej czasie zginął mieszkaniec Kodnia Emilian Żeszczyński. Do wznowienia konfliktu na tle religijnym doszło w 1872 roku. Dwa lata później, w 1874 r., wierni zaczęli bojkot cerkwi, która została upodobniona do prawosławnej. Zakończył się on przybyciem i postojem wojska carskiego oraz wyznaczeniem kontrybucji w wysokości 5250 rb. Za opór wobec przejścia na prawosławie w 1875 r. zesłano do guberni chersońskiej i jekaterynosławskiej kilkunastu unitów z Kodnia (Hierasim Białogurzec, Grigorij Juszczuk, Niczypor Jojczuk, Prokop Lichaczewski, Paweł Łapiński, Grigorij Olszewski, Dawid Pietruszek, Paweł Płandowski, Kornił Rafałko, Artem Supronowicz i Józefat Wietkowicz [Onyszczuk, 2016, s. 421–436; Tarasiuk, 2018]. Opór części wiernych został dosyć szybko złamany, szczególnie we wsiach należących do parafii.
W 1880 r. do cerkwi uczęszczało już ok. 1000 osób, a w 1895 r. już 3100 wiernych. W tym ostatnim roku w całej parafii doliczono się tylko 174 tzw. „opornych” [APL, CHZD, sygn. 667, 2207]. W 1904 r. w samym Kodniu zamieszkiwało 1573 a w Sugrach 80 prawosławnych. Z kolei w przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., w osadzie doliczono się 1240, a w Sugrach 53 wyznawców prawosławia [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. Załamanie liczby wiernych nastąpiło w 1915 r,. gdy większość z nich udała się na wychodźstwo w głąb imperium rosyjskiego. Po zakończeniu wojny nie wszyscy wrócili w ojczyste strony. Po 1918 r. wszystkie cerkwie w Kodniu zostały przejęte przez Kościół katolicki. Prawosławni nie uzyskali zgody na otwarcie swojej parafii w Kodniu. Należeli oni finalnie do prawosławnej parafii nieetatowej w Kodniu, którą kierował wikariusz przypisany do parafii prawosławnej w Zabłociu. W 1935 r. był nim Chrystofor Kość, według policji zwolennik ruchu ukraińskiego [APL, SBP, sygn. 477]. W latach II wojny światowej nastąpił rozwój prawosławia. Powstał m.in. dekanat kodeński (monastyr w Jabłecznej – archimandryta Chrystofor Kość, Kodeń – ks. Onufry Iwaniuk, Kostomłoty – ks. Mikołaj Szczur, Międzylesie – ks. Eulogiusz Horbowiec, Połoski – ks. Józef Kundeus, Sławatycze – ks. Mikołaj Karpowicz, Wisznice – ks. Iwan Smereczański, Zabłocie – ks. Ignacy Romaniuk, Zahorów – ks. Josip Danilewicz [Tłomacki, 2019, s. 157]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946, część prawosławnych z Kodnia (47 osób) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 366 prawosławnych z osady [Tłomacki, 2003, s. 269, 274]. Od lat 50. XX w. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony i odbudowywać parafię prawosławną w Kodniu. Obecnie działającą w osadzie cerkiew św. Ducha wzniesiono w latach 2001–2007. Jej konsekracja odbyła się 20 maja 2007 roku.
W budynku dawnej cerkwi parafialnej (św. Michała Archanioła) działa Centrum Kultury Prawosławnej. Obecnie w skład parafii kodeńskiej wchodzą następujące miejscowości: Kodeń, Dobromyśl, Olszanki i Okczyn.
W 1925 r. rzymskokatolicki biskup podlaski ksiądz Henryk Przeździecki podjął kroki w celu odrodzenia w diecezji Kościoła greckokatolickiego, jako obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego). Parafię tego obrządku w Kodniu erygowano w 1933 roku. Objęła ona Kodeń, Okczyn, Elżbiecin, Zahacie, Dobromyśl, Sugry i Olszanki. W 1935 r. liczyła ona jednak tylko 44 wiernych. Jej proboszczami byli księża Józef Łopuszański (1933–1934), Mikołaj Szymański (1934–1935) i Władysław Łuczak (od września 1935) [APL, SBP, sygn. 477; APL, MWRiOP, sygn. 416; https://koden.com.pl/biuro-parafialne/duszpasterze/].
Katolicy z Kodnia przez większy okres dziejów należeli do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą w latach 1875–1882 (parafia w Huszczy), 1882–1919 (parafia w Tucznej).
Pierwszy kościół rzymskokatolicki i parafia w Kodniu pw. Św. Ducha zostały ufundowane przez Iwana Sapiehę przed rokiem 1517. Wyraźnie ten fakt potwierdzają późniejsze przywileje dla kościoła nadawane przez Pawła Sapiehę (1578) i Mikołaja Sapiehę (1599) [Walicki 1720, s. 83–88]. Kościół Św. Ducha zbudowany był nad Bugiem, przy ulicy, którą pierwotnie nazywano Kościelną, później zaś Brzeską. W roku 1599 Mikołaj Sapieha wraz z żoną Anną z Wiśniowieckich ufundowali przy Rynku drugą świątynię katolicką, drewniany kościół pod wezwaniem św. Anny, który nie miał pełnić funkcji parafialnych, a być swego rodzaju rodowym mauzoleum. W latach 20. XVII w. Mikołaj Pius Sapieha obok drewnianej świątyni św. Anny rozpoczął wznoszenie kościoła murowanego, przy którym w latach 1629–1631 utworzył parafię. Dotychczasowa świątynia parafialna św. Ducha, tracąc stopniowo prestiż i znaczenie, stała się kościołem szpitalnym. Konsekracji murowanej świątyni dokonano w roku 1686, a gmach drewnianego kościoła św. Anny spłonął doszczętnie w pożarze miasta w roku 1680.
W 1875 r. władze carskie zamknęły parafię rzymskokatolicką w Kodniu w związku z likwidacją Cerkwi greckokatolickiej. Księża pełniący wówczas posługę duszpasterską w osadzie, tj. Tytus Zegart i Edward Wojewódzki, musieli opuścić Kodeń, przy czym Zegart został zesłany na Syberię. Kościół św. Anny został nie tylko odebrany Kościołowi katolickiemu, ale też pod pretekstem, że powstał on jako prawosławny, został przejęty przez Cerkiew prawosławną. Po remoncie przystosowującym go do wymogów prawosławia, w 1878 r. wyświęcono go jako sobór prawosławny pw. Świętej Trójcy. W czasie likwidacji parafii, władze carskie zgodziły się na wywiezienie obrazu Matki Bożej (2 sierpnia 1875) do Klasztoru Jasnogórskiego w Częstochowie. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia, na katolicyzm przeszło w Kodniu 858, a w Sugrach – 38 prawosławnych [Tłomacki, 2018, s. 160]. W 1907 r. władze administracyjne zezwoliły na rozpoczęcie w Kodniu pracy księdzu Ludwikowi Molle, formalnie wikaremu parafii w Tucznie. Od 1917 r. za zgodą okupacyjnych władz niemieckich zaczął on odprawiać nabożeństwa w kościele/cerkwi św. Anny. Erekcję parafii rzymskokatolickiej w Kodniu odnowiono 23 czerwca 1919 roku. W jej skład (po 1928) wchodziły miejscowości: Kodeń, Sugry, Szostaki, Zabłocie, Olszanka, Dobromyśl, Zahacie, Elżbiecin, Kąty i Okczyn. Proboszczami i administratorami parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem św. Anny w Kodniu byli m.in. księża: Zubrzycki i Mikołaj Kiersnowski (w drugiej połowie XVI w.), Jakub Bielawski (do 1654), Jan Korycki (1654–?), Mikołaj Siestrzewitowski (1657?–1678), Stanisław Bedliński (ok. 1678–1688), Paweł Sapieha (1689–1703), Piotr Stanisław Putkowski (1703–?), Józef Jerzy Załuski, Ignacy Krasicki (1765–?), Leopold Korzeniowski (?–1769), Felicjan Mierzejewski (1770–1807), Szymon Paliszewski (1807–1840), Tytus Zegart (1841–1875), Ludwik Molle (1919), Jędrzej Kamiński (1920), Stanisław Tuz (1920–1922, 1923–1927), Edmund Modzelewski (1922–1923). W 1927 r. do Kodnia wrócił obraz Matki Boskiej Kodeńskiej, a opiekę nad nim objęli oblaci. Spośród nich kolejnymi proboszczami w Kodniu byli: Leonard Nandzik (1927–1929), Paweł Kulawy (1929–1933), Franciszek Kowalski (1933–1947) [Tłomacki, 2019, s. 127–132; Onyszczuk, 2016; https://koden.com.pl/biuro–parafialne/duszpasterze/].
Znaczną część mieszkańców Kodnia do II wojny światowej stanowili Żydzi. Pojawili się oni w Kodniu zapewne już w pierwszych latach funkcjonowania miasta. Początkowo nie stanowili jednak zbyt licznej grupy. Inwentarz miasta z roku 1599 odnotowuje jedynie 5 należących do nich placów [MNK, AMCh, sygn. 951, s. 467–479]. W kolejnych latach Żydów w Kodniu systematycznie przybywało. Inwentarze miasta z połowy wieku XVIII odnotowują już 57 domów żydowskich, co pozwala szacować populację na około 280–340 osób [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1695/1; 1695/2]. W 1935 r. gmina wyznaniowa liczyła ok. 700 członków. Rabinem w Kodniu (od 1925 r.) był Zejdel Rabinowicz [APL, SBP, sygn. 477].
O tym, że Kodeń był w przeszłości był miejscowością wielowyznaniową, świadczą dane z 1938 roku. Dominowała wówczas tu ludność rzymskokatolicka (1209 osób). W osadzie żyli też wyznawcy prawosławia (641), religii mojżeszowej (602), unici (34) i ewangelicy (3) [APL, SPB, sygn. 487].
Oświata
Początki szkolnictwa w Kodniu datować można na 2 poł. XVI w. Paweł Sapieha w swym przywileju potwierdzającym nadania i fundusze kościoła parafialnego św. Ducha w Kodniu wyraźnie podkreślał, że pleban ma obowiązek utrzymywania „rektora szkolnego dla ćwiczenia żaków” i osobistego doglądania rzetelności nauczania. Także w przywileju Mikołaja Sapiehy z roku 1599 wspomniany jest „bakałarz szkolny dla ćwiczenia dziatek”. Wśród mieszkańców Kodnia w roku 1599 znajdujemy m. in. Jana Bakałarza [Walicki, 1720, s. 85–86; ANK, AMCh, sygn. 951, s. 468]. Po przeniesieniu parafii katolickiej do kościoła św. Anny, obowiązek utrzymania „rektora” szkoły spoczął na tamtejszych proboszczach. Na przełomie XIX/XX w. w osadzie funkcjonowały dwie rosyjskie szkoły ministerialne (żeńska i męska) oraz szkoła pisania w Starym Kodniu [APL, KPCH, sygn. 103]. W 1930 r. w Kodniu działała sześcioklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 308 dzieci [Falski, 1933, s. 147].
Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach
Inwentarze Kodnia z lat 1749, 1751, 1757 podają, że w mieście znajdowało się 225 domów, z czego 168 należało do chrześcijan, a 57 do Żydów. Pozwala to szacować liczbę chrześcijańskich mieszkańców miasta na ok. 840–1000, zaś Żydów na ok. 280–340, całość zaś populacji miasta na ok. 1120–1340 osób [AGAD, AR. Dz. XXV, sygn. 1694, 1695/1, 1695/2]. Według wykazu z 1827 r. w miasteczku znajdowało się 306 domów zamieszkanych przez 2037 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 218]. W 1887 r. w Kodniu zamieszkiwało 3067 osób [PKSG za 1887, s. 51]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w osadzie w 266 budynkach zamieszkiwało 1639 osób, które deklarowały wyznanie rzymskokatolickie – 715, mojżeszowe – 541, prawosławne – 345 i unickie – 38 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. mieszkało tu 2031 mieszkańców [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. w osadzie mieszkało 2111 osób [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Kodniu mieszkało 1583 osób [https://www.polskawliczbach.pl].
Pomimo raczej agrarnego charakteru miasteczka, w Kodniu rozwijały się różne formy aktywności gospodarczej. Dzięki swemu dogodnemu położeniu przy ważnych handlowych szlakach lądowych i wodnych, pełnił rolę ośrodka rzemiosła, wymiany i handlu. Miasto pełniło funkcje centrum gospodarczego dóbr sapieżyńskich. Skupiał się tu handel zbożem i towarami leśnymi, jak popiół, potaż, smoła, itp., spławianymi Bugiem do Wisły i dalej do Gdańska. W Kodniu funkcjonował port rzeczny oraz swego rodzaju „stocznia”, czyli wytwórnia szkut. Nad Bugiem znajdowały się także spichrze, w których przechowywano gotowe do spławu zboże. W 2 poł. XVI w. funkcjonowała w mieście warzelnia soli [AVAK, t. 3, s. 297]. Można mówić nawet o funkcjonowaniu w 2 poł. XVI w „przemysłu metalurgicznego”, bowiem ze znajdujących się w okolicy rud darniowych wytapiano wówczas w Kodniu żelazo. O Pawle Sapieże pisano jako o tym, który „rudy żelazne, a wapienne góry w Kodeńszczyźnie dobył” [Walicki 1720, s. 60]. W XVI i XVII w Kodeń słynął z wyrobów bednarskich. Od lat 80. XVIII w. głównie dzięki aktywnej działalności Elżbiety z Branickich Sapieżyny Kodeń stał się prężnym i liczącym się ośrodkiem produkcji sukienniczej [Onyszczuk 2016, s. 6–70]. Znane i cenione, szczególnie w 2 poł. XVIII w. były także produkty kodeńskich szewców. Funkcjonowało wówczas powiedzenie, że „Kodeń na stu szewcach stoi” [Onyszczuk 2016, s. 59].
Większość mieszkańców Kodnia na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane arendatorom. Jedynie w okresie 1843–1864, ich ówczesna właścicielka Elżbieta Krasińska zarządzała nimi jako całością, usuwając wcześniejszych dzierżawców. Wówczas centrum dóbr znajdowało się w Dobromyślu. Po uwłaszczeniu powrócono do wydzierżawiania poszczególnych folwarków.
W Placencji w 1829 r. znajdowały się murowany pałac z dwoma pawilonami, oficynami, stajniami, kuchniami, piwnicami. Ponadto była tam fabryka sukiennicza, drewniana gorzelnia i murowany browar, spichlerz na podmurowaniu, dom doktorski [APL OR, HBP, sygn. 435; „Gazeta Warszawska”, 1829, nr 123, s. 10–11].
Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego, znaczna część ziemi była użytkowana przez mieszczan (rolników), którzy odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w miejscowym folwarku. W 1822 r. w miasteczku istniało 149 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 168 osad, które obowiązywała pańszczyzna piesza. Mieszczanie (chłopi) z Placencji w 1802 r. posiadali po jednej ćwierci (tj. 7,5 morgów) ziemi. W zamian za jej użytkowanie musieli oni odrabiać niewielką pańszczyznę, tylko jeden dzień tygodniowo oraz trzy tłoki, czyli obowiązkowe wychodzenie do pracy na polu dworskim wszystkich zdolnych do pracy mieszkańców gospodarstwa) rocznie. Ponadto oddawali oni do dworu co roku czynsz pieniężny (1,5 złp, czyli 45 groszy), odsep zboża (po korcu owsa i żyta) i jedną kurę [AGAD, KRSW, sygn. 3609]. W 1863 r. mieszczanie z Kodnia płacili do obydwóch dworów 158 rb. czynszu gruntowego i 860 rb. okupu za robociznę, czyli pańszczyznę [AGAD, KRSW, sygn. 3609]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego mocy mieszczanie z Kodnia otrzymali na własność ok. 4170 morgów ziemi. W części Krasińskiej uwłaszczono tu 385 rolników, 102 mieszczan bezrolnych i liczne instytucje wyznaniowe. Wszyscy mieszczanie otrzymali przy tym serwitut pastwiskowy, mogli paść bydło na gruncie dworskim, a mieszczanie rolnicy mieli prawo otrzymywać 1980 wozów opału materiał budowlany w miarę potrzeb w lasach zabużańskich, a jeśli Bug nie zamarznie danego roku to w okolicznych lasach. W części kredalnej uwłaszczono 75 osad, które otrzymały na własność 598 morgów ziemi i tylko serwitut pastwiskowy. Kolejne 20 osad z części poduchownej Kodnia otrzymało 28 morgów i serwitut pastwiskowy. Chłopi zrezygnowali z praw serwitutowych w 1928 i 1931 r. [SR BP, sygn. 246, APL, ZTL, sygn. 36].
Kodeń przez wieki stanowił silny ośrodek ekonomiczny. Zamieszkiwali w nim jego właściciele, ich zaufani zarządcy, służba dworska, księżą i rzemieślnicy. Nazwiska wielu z nich wymienia skrupulatnie Jarosław Onyszczuk [Onyszczuk, 2016]. W 1930 r. w osadzie pracowali: lekarz Zygmunt Syrokomski, felczer J. Leszczyński, aptekarz M. Sieklucki, bławatnicy: L. Bronsztein i L. Szwarcman, cieśla T. Finkelsztejn, fryzjerzy: J. Blat i Rozenblat, sprzedawcy galanterii: Goldwaser, R. Najmark, B. Sapirsztejn, Ch. Teperman, B. Zilberwasser, R. Goldberg i J. Wasilewski, garbarze: Ch. Nowak i L. Wiernik, kamasznik N. Najmark, kowale: Ch. Ajzman, I. Gotlib, Sz. Morgulis, krawiec Sz. Wigdor, kuśnierze: S. Goldman, J. Goldgur, Kerszenbaum, D. Lejderman i Szwarcberg, murarz J. Jakimowicz, piekarze G. Finkielsztejn, P. Goldberg, M. Liwczec i J. Morlender, rymarz L. Groman, skórnik N. Morgensztern, stolarz Tanenbaum, szewc S. Nikonczuk. Ponaadto działały tam: sklepy spożywcze: B. Ajzenberga, G. Apela, M. Bermana, P. Blumenkranca, Ch. Ferermana, Sz. Gelberta, P. Gelermana, S. Gromana, B. Kranca, Z. Lwa, M. Putermana, B. Silberwassera i M. Zaremby, sklep tytoniowy A. Kocowskiego, piwiarnie: T. Blumenkranca, Derlickiego, Frydmana i Gelermana, młyn Fil. Celnera, wiatrak A. Witkowicza, olejarnie: L. Czerka i H. Szwarcmana i kooperatywa Kółko Rolnicze [KAP, 1930, s. 531–532].
Zabytki i obiekty przyrodnicze
Zespół zamkowy
Składa się on z pozostałości XVI-wiecznego zamku Sapiehów, arsenału, reliktów wałów ziemnych z bastionami i fosami oraz cerkiew zamkowa, obecnie kościół filialny pw. Ducha Świętego, wzniesiona przez Pawła Sapiehę ok. 1530 r., murowana budowla z cegły, w stylu gotyckim z elementami wczesnorenesansowymi. Jest to świątynia orientowana, halowa, trójnawowa, na planie zbliżonym do kwadratu z zamkniętym półkolistym prezbiterium połączonym z zakrystią. Sklepienie w prezbiterium gwiaździste, a w korpusie kopulaste z dekoracyjnymi żebrami, które tworzą w nawie głównej nieregularny układ sieciowy. W środkowym przęśle zwornik z herbem Lis. Portal główny (wejście do świątyni) oraz portal wewnątrz, jak również zewnętrzne okno do zakrystii renesansowe. Wewnątrz świątyni, na prawo od wejścia znajduje się granitowa prymitywna kropielnica o charakterze średniowiecznym, być może z XVI wieku. Na ścianie jest usytuowany ołtarz iluzjonistyczny w typie barokowym z drugiej połowy XVIII wieku. W nawie głównej Matka Boża Kodeńska (XIX w.), w nawach bocznych na ścianach stacje Drogi Krzyżowej. W zakrystii od 2020 r. dostępna jest stała ekspozycja z ikonami pochodzącymi z ikonostasu, który znajdował się w kościele w okresie międzywojennym. [Kodeń, 2024, s. 51–53].
Dwór, murowany z cegły, był wielokrotnie przebudowywany. Zachowane piwnice pokryto w latach 1975–1981 betonowym stropem z tarasem i balustradą [Kodeń, 2024, s. 54].
Kościół parafialny pw. św. Anny
Początkowo w Kodniu znajdował się drewniany kościół. Budowę murowanego kościoła (1629–1640) sfinansował Mikołaj Sapieha. Został on zniszczony w czasie potopu szwedzkiego. Jan Fryderyk Sapieha dokonał jego remontu oraz zbudował w latach 1709–1710 wieżę, kaplice św. Antoniego i św. Kazimierza i barokową fasadę [Tłomacki, 2019, s. 123]. Kościół murowany z cegły na planie krzyża łacińskiego, orientowany. Posiada dwie, wyraźnie wydzielone kaplice boczne (św. Józefa i Męczeństwa św. Szczepana). Późnorenesansowa świątynia z barokową fasadą z zegarem, mozaiką z Matką Bożą Kodeńską i czteroma figurami przedstawiającymi postacie zasłużone dla Kodnia, założyciela miasta Jana Sapiehę i Mikołaja Piusa oraz świętych. Eugeniusza de Mazenoda, założyciela zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej oraz Bernarda z Clairveaux. W późnobarokowym ołtarzu głównym znajdują się rzeźby przedstawiające świętych Augustyna z Canterbury i Grzegorza Wielkiego oraz Leandra arcybiskupa Sewilli i Łukasza. Zasuwa, przesłona Cudownego Obrazu wykonana w 1719 r. przez warszawskiego złotnika Jana Gübschmana z wykorzystaniem reliefowej sukienki z ok. 1600 r. fundacji Konstancji z Herburtów Sapieżyny. [Kodeń, 2024, s. 54, 57].
Obraz Matki Boskiej Kodeńskiej
Mikołaj Sapieha sprowadził do Kodnia zakupiony w 1612 r. w Hiszpanii obraz Matki Bożej de Guadelupe. Uroczyste jego wprowadzenie do kościoła św. Ducha nastąpiło 15 września 1631 roku. Rozszerzający się kult maryjny, a tym samym zwiększający się ruch pielgrzymkowy, zmusił Sapiehę do przeniesienia w 1640 r. obrazu do kościoła pw. św. Anny. Obraz zasłynął cudami i został ukoronowany papieskimi koronami 15 sierpnia 1723 r. [Tłomacki, 2019, s. 124].
Cmentarz
Na nim znajduje się kaplica pw. św. Wawrzyńca z początku XIX wieku. Jest to budowla klasycystyczna, murowana z cegły, otynkowana, na planie kolistym z prostokątnym aneksem kruchty od strony zachodniej. Nad prostokątnym otworem drzwiowym znajduje się płycina, na której umieszczono drewniane epitafium Macieja Łukaszewicza, ofiary rzekomego mordu rytualnego z 1698 roku. Wewnątrz kaplicy nad murowaną mensą sarkofagową zawieszono rzeźbę św. Wawrzyńca. Obok kaplicy znajdują się nagrobki z drugiej połowy XIX w. i groby uczestników powstania styczniowego: Ludwika Lańskiego (zm. 1915), Grzegorza Demeckiego (zm. 1910), Ignacego Płandowskiego (zm. 1896) [Kodeń, 2024, s. 62–63].
Epitafium z prochami Macieja Łukaszewicza w kaplicy cmentarnej pw. św. Wawrzyńca w Kodniu.
Tragiczna śmierć, co potwierdza protokół z obdukcji zapisany w Księgach Grodzkich Brzeskich z 1698 r., 3-letniego Macieja Łukaszewicza – syna mieszczan kodeńskich jest związana z historią Kodnia. Jak głosi przekaz historyczny, dziecko zostało uprowadzone z domu 8 maja 1698 r. pod nieobecność rodziców, którzy brali udział w procesji w święto św. Stanisława. Jego zwłoki zostały odnalezione po kilku dniach na obrzeżach miasta. Podejrzenie padło na dwóch Żydów, którzy mieli dokonać na dziecku mordu rytualnego. Obaj zostali ścięci mieczem na rynku. Po egzekucji mieszczanie kodeńscy zburzyli kirkut i synagogę. Macieja pochowano w krypcie kościoła św. Anny, uznając go za męczennika za wiarę. W 1713 r. biskup łucki Aleksander Wyhowski kazał otworzyć trumienkę, a gdy ujrzał ciało w stanie nienaruszonym, polecił przenieść je pod chór kościoła i uhonorować tablicą epitafialną. Po kasacie parafii katolickiej i przebudowie kościoła na cerkiew epitafium zostało przeniesione do kaplicy św. Wawrzyńca i pozostaje tam do dnia dzisiejszego [https://domkulturywkodniu.pl/].
Ważne wydarzenia
Klęski elementarne
W dawnych wiekach wojny, głody i epidemie były codziennością ówczesnych ludzi. W roku 1601 Lew Sapieha w liście do Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła oburzając się na zniszczenia czynione przez wojska koronne ciągnące na wojnę inflancką, opisał także ekscesy do jakich doszło w Kodniu: „Żołnierze polscy, co to rzekomo jadą na wojnę do Inflant, Litwę pierwej chcą zwojować, już chwała Bogu wszytko czynią, co by czynił nieprzyjaciel, Kodeń, miasteczko braci mojej, spalili i umyślnie i bronić od ognia nie dopuścili, sami w kilku miejscach zapaliwszy, jeno dlatego, że roty zapowietrzonej przyjąć do miasta nie chcieli” [ADS, t. 1, s. 287].
Wyjątkowo ciężkim doświadczeniem dla Kodnia były wojny toczone przez Rzeczpospolitą w połowie XVII wieku. W roku 1655 miasto zostało splądrowane i doszczętnie ograbione przez wojska szwedzkie, dwa lata później tego samego doświadczył Kodeń ze strony wojsk siedmiogrodzkich księcia Jerzego Rakoczego [Tłomacki 2013, s. 65–66].
W roku 1680 Kodeń strawił katastrofalny pożar. Spłonęła wówczas ponad połowa zabudowań miejskich. Doszczętnie spalił się znajdujący się przy Rynku drewniany kościół św. Anny, a jego murowany odpowiednik poważnie ucierpiał.
Ponownie złupiony został Kodeń przez Szwedów w roku 1706, w czasie tzw. wielkiej wojny północnej. Poważnych zniszczeń doznał wtedy m. in. kościół św. Anny. Działania wojenne niosły ze sobą nie tylko zniszczenia materialne, ale także fale głodu i epidemii.
W lustracji dóbr kodeńskich z 1711 r. informowano, że we włości kodeńskiej w ostatnich latach w wyniku epidemii zmarło 523 osób, kolejnych 282 uciekło w wyniku działań wojennych, a 146 w wyniku pożarów. Dane te lepiej pokazują tragizm sytuacji, po porównaniu ich z liczbą ludności pozostałej na miejscu. We włości w 1711 r. zamieszkiwało jedynie 179 ubogich (posiadających gospodarstwa) i 146 osób luźnych (bez domostw) [NIABM, f. 1705, op. 1, d. 35, k. 21]. Czasami epidemie przybierały szczególnie tragiczne rozmiary, np. w parafii unickiej w Kodniu w 1855 r. epidemie przyniosły śmiertelne żniwo (cholera – 115, diaria (biegunka) – 40, ospa – 16, koklusz – 13 i ospa – 8) [APL, CHKGK, sygn. 156]. Miasto nawiedzały również tragiczne pożary, np. w 1886 r. ogień strawił 100 domów i spowodował straty na sumę 20 tys. rubli [Onyszczuk, 2016, s. 288].
Powstanie styczniowe
W historyczną noc styczniową (z 22 na 23 stycznia) 1863 r. oddział powstańczy dowodzony przez Bolesława Grubeckiego i Pawła Neckiego liczący 250 osób, złożony głównie ze szlachty z Tucznej i mieszczan kodeńskich, zaatakował stacjonujące w Kodniu wojska rosyjskie. Dzięki zaskoczeniu Rosjan słabo uzbrojeni powstańcy opanowali miasto. Po stronie rosyjskiej zginęło 5 żołnierzy, 15 zostało rannych, 50 trafić miało do niewoli.
II wojna światowa
W latach II wojny światowej wieś została w silny sposób doświadczona terrorem okupacyjnym. Już 20 grudnia 1939 r. w osadzie dokonano rewizji zabudowań, w celu wykrycia broni. W jej czasie rozstrzelano Bazylego Danieluka. W 1941 r. ten sam los spotkał Józefa Miłosza. Jesienią 1942 r. żołnierze niemieccy rozstrzelali czterech jeńców radzieckich. W publicznej egzekucji w Białej Podlaskiej 23 listopada 1943 r. rozstrzelano mieszkańców Kodnia: Michał Korniłowicz, Jan Kupryś, Aleksander Ligor, Paweł Rafałko i Grzegorz Trociuk, [Flisiński, Mierzwiński, 2012, s. 127–128].
***
Okupacja niemiecka łączyła się również z eksterminacją ludności żydowskiej. W 1940 r. w centrum Kodnia powstało tzw. otwarte getto. Do 1942 r. dotarł do niego transport Żydów z Krakowa. Na rozkaz władz niemieckich wcześnie rano 26 września 1942 r. Żydzi (ok. 200) zgromadzili się na Rynku, skąd wywieziono ich furmankami na stację kolejową w Chotyłowie. Skąd koleją przewieziono ich do getta w Międzyrzecu Podlaskim. Jego likwidację przeprowadzono 17 lipca 1943 r., wysyłając Żydów do obozu zagłady w Treblince [https://teatrnn.pl/ar/koden-akcja-reinhardt/].
Małe ojczyzny – strefa regionalistów
Współczesność, strategie rozwoju
Punkt 1
Punkt 2
Punkt 3
Samorząd, organizacje
Kościoły i związki religijne
Życie kulturalne
Oświata i szkolnictwo
Sport
Wybitne postacie
Rodziny – pamiątki
Wspomnienia, albumy rodzinne
Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa
Walory turystyczne
Folklor
Miejsca pamięci