Kąty

Patrz hasło: Kodeń.

W przeszłości posługiwano się formami Konty, Kąty. Nazwa pochodzi od słowa kąt – oddalona część posiadłości ziemskiej. Zwykle były osadami zakładanymi wśród lasów, „celem zużytkowania takowych przez wyrabianie potażu, szkła, smoły”; także w znaczeniu – pole w rogu między ścianami lasu na granicy wioski, albo przyleśna osada [NMP, 2001, t. 4, s. 400].

Ziemie, na których powstały Kąty, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 wieś leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na mocy ustawy z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Kodeń Kredalny a potem od 1821 r. stanowiła centrum gminy Kąty [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład nowej gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Kąty Wieś i Kąty Folwark – została zlikwidowana 1 kwietnia 1944 r. [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Kopytów, w której skład weszły Kąty [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 zlikwidowano tę gromadę, przyłączając Kąty do gromady Kodeń [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Kątach był m.in. Franciszek Węgliński [APL, MSGL, sygn. 167].

W XIX w. we wsi posługiwano się następującymi nazwami terenowymi: Dębina Kontowska, Haj, Kontowszczyzna, Paścika i Pod Wołoszkami [APL OR, HBP, sygn. 262].

W roku 1749 spośród odnotowanych w Kątach 22 gospodarzy, aż czterech nosiło nazwisko Kozieł (Iwan, Melan, Matiasz, Sydor). Trzykrotnie pojawia się nazwisko Kantoruk (Kondrat, Chwedor, Nazar), dwukrotnie: Jarmoszuk (Andrzej, Hryc), Konaszuk (Iwan, Wasyl), Panczuk (Iwan, Nestor), Romaniuk (Demko, Waśko). Ponadto odnotowano następujące nazwiska: Bobiński, Gowłuch, Kubol, Szczuryk, Sztokało, Winniczuk [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 31].

W 1802 r. we wsi gospodarstwa posiadali: Czeberkus Chwedor, Czeberkus Filip, Czeberkus Łukian, Ihnatiuk Olesiej, Jałtuch Chwedor, Jałtuch Iwan, Jałtuch Łukasz, Jarmoszuk Choma, Jarmoszuk Ihnat, Jarmoszuk Tymosz, Jołtuszuk Miron, Kantor Filip, Kantor Stepan, Kornilukowa Wowdia, Kozioł Daniło, Kozioł Jakim, Kozioł Paweł, Kubel Paweł, Pastuch Konrad i Patyjuk Ihnat [SR BP, sygn. 262].

W 1864 r. we wsi uwłaszczono następujących gospodarzy: Czeberkus Iwan, Daniluk Nikołaj, Jołtuszak Andriej, Jołtuszak Gilarij, Jołtuszak Jakim, Jowik Grigorij, Kornyluk Benedykt, Kornyluk Daniło, Kornyluk Dmitrij, Kornyluk Grigorij, Kornyluk Iwan, Kozieł Lewko, Kozioł Borys, Kozioł Chwiedor, Kozioł Tichon, Kubel Josif, Lesiuk Denił, Maciuk Iwan, Sadczak Michaił i Sobol Sawka [APL, ZTL, sygn. 26].

Brak informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 1990 w ramach AZP [NID, AZP obszary: 62-90 i 63-90].

Kąty wymienione są w rejestrze podymnego z roku 1667 [Rejestry podymnego 1667–1690, s. 29].

Do schyłku XVIII w. Kąty były integralną częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele]. Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od ich zadłużenia i jego spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. W 1821 r. folwark Konty nabyli Antoni i Dominika z Olszewskich Sienkiewiczowie za 91 tys. złp. Obydwoje jednak w 1825 r. zmarli w stosunkowo młodym wieku. Wówczas dobra te odziedziczyły ich dzieci Hieronima Zofia po mężu Paschalska i Mikołaj Józef Sienkiewicz. Po jego śmierci Mikołaja (zm. 1828) jedyną ich właścicielką była Kontów. W 1838 r. sprzedała ona ten majątek Franciszkowi Węglińskiemu za 102 tys. złp. Z kolei w 1848 r. nabył go Józef Dobiecki za 128 tys. złp. Potem w 1856 r. sprzedał go Apolinaremu Sydowowi za 145 tys. złp., który po uwłaszczeniu chłopów, którzy stali się właścicielami użytkowanej wcześniej ziemi. Sydow popadł wówczas w problemy finansowe. Z powodu jego niewypłacalności w 1874 r. odbyła się publiczna licytacja majątku, na której nabył go Konstanty Błociszewski. Dwa lata później stał się on własnością Ludwika Błociszewskiego. W 1886 r. Kąty stały się własnością jego spadkobierców: Feliksa Klemensa, Romana Kazimierza i Anny Joanny (żony Władysława Ostrowskiego). Rok później, jedynym ich właścicielem został Feliks Klemens (zm. 1895). Po jego śmierci majątek stał się własnością jego nieletnich dzieci: Heleny (później Krajewskiej), Emilii (później Wirowskiej), Ludwiki (później Kolbuszowej), Józefy i Janiny. Oficjalnego podziału majątku dokonały one dopiero w 1930 roku. 1944 r. majątek został znacjonalizowany [APL OR, HBP, sygn. 16; SR BP, sygn. 262].

Dzierżawcy

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane szlachcie. W Kątach w XIX w. dzierżawcą był Antoni Kryże [Onyszczuk, 2016, s. 235].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli do parafii kodeńskiej św. Michała Archanioła, a od 1772 r. do parafii pw. św. Jana Ewangelisty powstałej w Kopytowie w diecezji włodzimiersko-brzeskiej a po III rozbiorze Rzeczypospolitej należącej do diecezji chełmskiej. W 1860 r. parafia unicka w Kopytowie liczyła 451 wiernych, w tym 176 w Kątach [APL, CHKGK, sygn. 367]. W 1904 r. w miejscowości zamieszkiwało 195 prawosławnych. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 208 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W okresie II Rzeczypospolitej prawosławni ze wsi należeli do parafii prawosławnej w Zahorowie. Nieliczni wyznawcy obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego) również należeli do powstałej w 1927 r. parafii tego obrządku w Kostomłotach [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. w Kątach dominowała ludność prawosławna (191). We wsi żyli też katolicy (38). Natomiast w Folwarku Kąty mieszkało 62 katolików i dwóch prawosławnych [APL, SPB, sygn. 487]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 część prawosławnych z Kątów (5 osób) wyjechała do BSRR. Z kolei w 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono do województwa olsztyńskiego 70 prawosławnych [Tłomacki, 2003, s. 269, 274]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. W Kątach istnieje kaplica filialna pw. Zaśnięcia Św. Jana Chrzciciela parafii prawosławnej w Zahorowie pw. św. apostołów Piotra i Pawła.

Drugą nieliczną grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. do parafii w Tucznej. Początkowo byli nimi jedynie zamieszkujący we wsi zastawnicy i służba. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło tylko 7 osób [Tłomacki, 2018, s. 160].

W 1930 r. działała we wsi jednoklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 87 dzieci [Falski, 1933, s. 147].

W rejestrze podymnego z roku 1667 odnotowano w Kątach 12 „dymów”, na podstawie czego możemy określić, że mieszkało tam ok. 60–70 osób [Rejestry podymnego 1667–1690, s. 29]. W roku 1749 liczba „dymów” wzrosła do 22, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na ok. 110–130 osób [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 31].

Według wykazu z 1827 r. we wsi znajdowało się 30 domów zamieszkanych przez 173 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 201]. W 1863 r. było tam 188 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. we wsi zamieszkiwało 210 osób [PKSG za 1887, s. 53]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 21 budynkach zamieszkiwało 88 wyznawców prawosławia. Z kolei w folwarku w 3 budynkach było 18 osób, którzy deklarowali wyznanie rzymskokatolickie – 11 i prawosławne – 7 osób [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W 1928 r. w Kątach mieszkało 255, a w Folwarku Kąty 18 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi żyło 315 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. mieszkało tu 69 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Kątów na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. Do 1864 r., czyli ukazu uwłaszczeniowego, znaczna część ziemi była użytkowana przez włościan pańszczyźnianych. Chłopi z tej wsi odrabiali swoje powinności pańszczyźniane w folwarku w Kątach. W pierwszej poł. XIX w. w folwarku kątowskim stał budynek dworski, zbudowany z drzewa rżniętego na murowanej podmurówce, kryty gontem. Posiadał drewniane podłogi, piece kaflowe i szklane okna. W folwarku stały też: obora, stodoła, spichlerzyk, szopa, murowana piwnica, ocembrowana studnia, karczma i browar. Po uwłaszczeniu chłopów majątek obejmował obszar 1160 morgów. Znajdował się wówczas tu dwór zbudowany w tzw. mur pruski, otynkowany wapnem, kryty gontem, trema kominami oraz nowe zabudowania folwarczne [APL OR, HBP, sygn. 262].

W 1822 r. we wsi istniało 17 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 10 osad, które obowiązywała pańszczyzna piesza. W pierwszej poł. XIX w. chłopi z Kątów użytkowali po pół ćwierci ciągłej (ok. 1,8 ha), czyli obciążonej pańszczyzną. W zamian za to obowiązywały ich następujące świadczenia (do spisania tabel prestacyjnych w 1846): pańszczyzna tygodniowa (3 dni sprzężajne i 2 dni piesze); rocznie: dwa dni tzw. oborków (dni sprzężajne, jeśli ktoś nie miał dwóch wołów zobowiązany był do 10 dni innej pańszczyzny), tzw. obkoski i zakoski (dni piesze, dla wszystkich zdolnych do koszenia), 8 dni pieszych do żniw, bez starszych i dzieci. Dodatkowo chłopi musieli odbywać według kolejki wartę nocną, wozić drzewo, dawać za opłatą flisów do spływów do Gdańska, moczyć, międlić, prząść len i konopie, owiewać jagły, podlewać dworską kapustę. Chłopów obowiązywały też coroczne daniny w naturze (2 kury, 15 jaj, motek niewodowy konopny, połowę zebranego miodu). Każdy z chłopów posiadał kolejne pół ćwierci czynszowej, za którą płacił jedynie 4 złp i odrabiał 12 dni pańszczyzny rocznie [APL OR, HBP, sygn. 262]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. uwłaszczał chłopów, przekazując im na własność ziemię, którą dotychczas użytkowali. Za otrzymane grunty mieli oni zapłacić nie ich poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie, było doniosłym wydarzeniem, które włączało do życia publicznego rzesze chłopów. W czasie uwłaszczenia chłopi z Kątów otrzymali na własność 554 (po dokładnym zmierzeniu 598) morgów ziemi. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 uwłaszczono tam 18 osad rolnych, których właścicielami było 20 gospodarzy, pastwisko (120 morgów) oraz nieużytki i drogi (13 morgów). Uwłaszczone gospodarstwa w większości miały powierzchnię po ok. 21–24 morgów. Chłopi otrzymali przy tym prawa serwitutowe. Serwitut pastwiskowy, pozwalał im wypasać własne bydło na gruncie dworskim w lesie Dębina i serwitut leśny, czyli prawo do otrzymywania drewna z lasów dworskich na remonty domów, opał (18 wozów rocznie). Chłopi zostali zmuszeni do rezygnacji z praw serwitutowych w 1930 r. [APL OCH, HBP, sygn. 16, SR BP, sygn. 247, APL, ZTL, sygn. 26].

Cmentarz prawosławny

W dokumentach parafii prawosławnej w Kopytowie brak informacji o istnieniu cmentarza w Kątach. Przypuszczalnie założono go w XIX w. jako epidemiczny. Po I wojnie światowej zmieniony na cmentarz grzebalny.