Elżbiecin

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa Elżbiecin pochodzi od imienia założycielki folwarku Elżbiety z Branickich Sapiehowej. Na początku chyba była stabilna. Na tzw. mapie Heldensfelda z lat 1801–1804 występuje pod mianem Nowy Dwór.

Elżbiecin powstał na terenie powiatu brzeskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne wprowadziła Konstytucja Księstwa Warszawskiego. Na ich czele stali wójtowie, którymi z urzędu byli właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej poł. XIX w. folwark należał do gminy Kodeń Kredalny a potem, po zmianie stosunków własnościowych, do gminy Kopytów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu (1864) cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. folwark wszedł w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromadę Elżbiecin [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. zlikwidowano wspomnianą gminę a jej miejscowości włączono do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. Elżbiecin wszedł w skład gromady Kodeń [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2008 odkryto 2 stanowiska. Na jednym zebrane fragmenty ceramiki naczyniowej stanowią ślady osadnicze z XIV-XV stulecia. Kolejne stanowisko dotyczy lokalizacji dworu funkcjonującego w XVI/XVII-XVII w. Nie określono chronologii niecharakterystycznego półwytworu krzemiennego [NID, AZP obszar 63-91].

Pierwsza wzmianka o osadzie

Folwark w Elżbiecinie założony został przez Elżbietę Sapieżynę około roku 1770, kiedy większość folwarków w dobrach kodeńskich znajdowała się w rękach Jerzego Flemminga [Onyszczuk, 2016, s. 73–74].

Od swego powstania (ok. 1770) Elżbiecin znajdował się w rękach Elżbiety z Branickich Sapieżyny i jej syna Kazimierza Nestora Sapiehy. Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od ich zadłużenia, a spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. Należący do wspomnianej „masy” folwark Kopytów, razem z folwarkiem Elżbiecin i wsiami Kopytów i Kożanówka w 1821 r. wystawiono na publiczną licytację sądową. Kupił je wówczas Aleksander Guzowski, który jednak nie był w stanie wywiązać się z przyjętych zobowiązań finansowych i w 1824 r. w wyniku wyroku Sądu Apelacyjnego Królestwa Polskiego wymienioną transakcję unieważniono. Po raz kolejny wystawiono te dobra na licytację w 1830 roku. Ich posiadaczką, razem z majątkiem Kodeń Placencja, została wówczas baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau, która zapłaciła za nie 230 tys. złp. Już w 1834 r. sprzedała ona omawiany majątek Walentemu Sarneckiemu za 250 tys. złp. Z jego rodziną dzieje Elżbiecina związane były przez kolejne dziesięciolecia. W 1846 r. stały się one własnością Lucjana Sarneckiego, który w 1862 r. połączył je hipotecznie z dobrami Kopytów [APL OCH, HBP, sygn. 13]. W 1873 r. na publicznej licytacji kupił je Julian z książąt Świdrygiełłów Świderski. Z kolei w 1876 r. sprzedał on je hrabiemu Marcelemu Sołtykowi i jego żonie Zofii z Budziszewskich Sołtykowej. W tym samym roku zbyli oni je na rzecz Heleny z Radlińskich Gutman. Ona z kolei w 1882 r. sprzedała je Annie Gesse. W 1888 r. w wyniku zadłużenia przejęło je Towarzystwo Kredytowe Ziemskie. Rok później nabyli je Adam, Zofia i Elżbieta Krasińscy. W 1894 r. stały się one własnością ostatniej z nich (po zawarciu małżeństwa Tyszkiewiczowej). W 1899 r. dobra nabyła Helena Kogan (Kohan), która sprzedała je w 1903 r. Szmulowi i Noechelowi Gurowicz vel Gurewicz. W 1913 r. sprzedali oni te dobra Włościańskiemu Bankowi Ziemskiemu [SR BP, sygn. 247].

Dzierżawcy

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez setki lat były wydzierżawiane mniej zamożnej szlachcie. W Elżbiecinie w XIX w. dzierżawcą był Aleksander Guzowski [Onyszczuk, 2016, s. 235].

Dominującą grupę mieszkańców miejscowości od początku stanowili rzymscy katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Kodniu, z przerwą, gdy po likwidacji przez administrację rosyjską parafii kodeńskiej należeli oni w latach 1875–1882 do parafii w Huszczy, a w latach 1882–1919 r. w Tucznej. Po ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na legalne odchodzenie od prawosławia we wsi na katolicyzm przeszło 6 osób [Tłomacki, 2018, s. 160].

W folwarku zamieszkiwali także grekokatolicy (unici), należący do parafii kodeńskiej. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., we wsi doliczono się 16 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. W 1938 r. w Elżbiecinie dominowała ludność katolicka (319). We wsi żyli wtedy też nieliczni prawosławni (9) [APL, SPB, sygn. 487].

Według wykazu z 1827 r. w folwarku Elżbiecin znajdował się tylko jeden dom zamieszkiwany przez 8 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 116]. W 1863 r. mieszkało tam już 16 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W spisie powszechnym z 1921 r. oznaczano osadę jako całkowicie opustoszałą po pierwszej wojnie światowej [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 2]. W wyniku parcelacji majątku pojawili się tu nowi mieszkańcy. W 1928 r. w Elżbiecinie mieszkało już 252 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. w miejscowości żyło 327 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. we wsi mieszkało 133 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Elżbiecina na przestrzeni dziejów utrzymywała się początkowo z pracy w folwarku dworskim, a od XX w. we własnych gospodarstwach rolnych. W 1829 r. w folwarku stały zabudowania ekonomiczne, m.in. dom folwarczny (zwany folwark) zbudowany w węgły z drewna tartego, drugi podobny dom, browar, karczma, kuźnia, spichlerz, duża murowana w słupy stodoła, nowe drewniane chlewiki, owczarnia drewniana z murowanymi słupami, stajnia, murowana piwnica, dwie studnie. W folwarku pańszczyznę odrabiali chłopi z Kopytowa [APL OCH, HBP, sygn. 435; „Gazeta Warszawska”, 1829, nr 123, s. 11].

W latach II wojny światowej w wyniku terroru okupantów zginęło kilku mieszkańców Elżbiecina. W 1943 r. Niemcy zabili Czesława i Tomasza Jełtuszewskich. Z kolei w lipcu 1944 r. zginęli Stanisław Nowak i Wojciech Falkiewicz [Flisiński, Mierzwiński, 2012, s. 120].