Dobratycze

Patrz hasło: Kodeń.

Nazwa Dobratycze pochodzi od nazwy osobowej Dobrota z sufiksem -ycze [NMP, 1997, t. 2, s. 371–372].

Ziemie, na których powstały Dobratycze, położone były na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Początkowo w bardzo rozległym województwie trockim, a od 1513 r. w powiecie brzeskim utworzonego wówczas województwa podlaskiego. W roku 1566 znalazły się w powiecie brzeskim nowo utworzonego województwa brzesko-litewskiego ze stolicą w Brześciu [Maroszek, 2013, s. 15–139; Wawrzyńczyk, 1951, s. 14–37]. Po III rozbiorze Rzeczypospolitej miejscowość znalazła się w zaborze austriackim w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej). Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. weszła w skład powiatu bialskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się powiecie bialskim obwodu bialskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu bialskim powiatu bialskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie bialskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu bialskiego województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim. Potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

W Księstwie Warszawskim, na mocy ustawy z 1809 r., wprowadzono dominialne gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą w poszczególnych wsiach służyli im sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej poł. XIX w. Dobratycze należały początkowo do gminy Kodeń Kredalny a potem od 1829 r. stanowiły centrum gminy Dobratycze, w skład której wchodziły również wsie Kołpinek, Ogrodniki, Murawiec i Żuki [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim, w 1865 r. wieś weszła w skład gminy Kostomłoty [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1933 r. utworzono w niej gromady Dobratycze Wieś i Dobratycze Kolonia [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W 1943 r. włączono je do gminy Kodeń. Po likwidacji gmin w 1954 r. powstała gromada Dobratycze, w skład której weszły też Dobratycze Kolonia, Kołpin, Ogrodniki, Kostomłoty, Lebiedziew, Murawiec, Zastawek i Żuki [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64]. W 1960 r. do gromady przyłączono jeszcze Kożanówkę [DUWRNwL, 1959, nr 9, poz. 63]. W 1969 r. zlikwidowano gromadę Dobratycze. Wieś włączono wówczas do gromady Kodeń, a Dobratycze Kolonię do gromady Terespol [DUWRNwL, 1968, nr 13, poz. 100]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Kodeń [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Wójtem gminy dominialnej w Dobratyczach był m.in. Franciszek Grabowski (1845–1854). W rzeczywistości zatrudniał on swojego zastępcę, którym był Józef Woliński (był wójtem lub zastępcą wójta w kilku okolicznych gminach). W kolejnych latach funkcja wójta wakowała a obsługą administracyjną gminy zajmował się zastępca wójta wspomniany wyżej Woliński [APL, MSGL, sygn. 167].

Wśród wymienionych w inwentarzu z roku 1749 gospodarzy najczęściej pojawiają się nazwiska: Łukaszyk (6 rodzin), Rudczyk (4), Hirka (4), Juchymiuk (3). Ponadto odnotowano nazwiska: Dyrdziuk, Kodnianka, Kowal, Kowalczuk, Łastowski, Pranciuk, Rybaczuk, Smaluk, Tkaczuk, Wawryszycha wdowa [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 39–40].

W 1864 r. w Dobratyczach uwłaszczono następujących gospodarzy: Chwesiuk Sidor, Dyrda Michaił, Dyrda Roman, Dyrda Silwestr, Francuz Andriej, Francuz Kiryło, Garbaszuk Wasilij, Gawriluk Artiom, Gawriluk Semen, Jowak Prokop, Kodnianka Andriej, Kodnianka Paweł, Łastowski Jakim, Łastowski Osip, Onoprajuk Gawryił, Onoprajuk Wasilij, Pilipczuk Chwedor, Rubczik Chwedor, Rubczik Denis, Rubczik Semen, Rutczik Filip, Sereda Stepan, Subczyk Paweł, Szemest Nikołaj, Taran Andriej, Trebik Ustin i Waszczuk Foma [APL, ZTL, sygn. 15].

Pierwsze zabytki zebrane z powierzchni u schyłku XIX stulecia stanowią pozostałości po obozowisku mezolitycznym, m.in. krzemienne mikrolity, narzędzia skrobiące, odpady, także z późnego neolitu – wczesnej epoki brązu, m.in. krzemienne grociki [Bělâševskij 1901, 697, 709; także Żółkowski 1988, 35-36].

W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 1985 i 2008 odkryto 11 stanowisk. Na podstawie zebranych fragmentów ceramiki naczyniowej, wyróżniono kilka horyzontów chronologicznych, głównie śladów osadniczych z epoki brązu (kultura: trzciniecka, łużycka) oraz kilku faz średniowiecza (w zakresie XI-XIV w.) i okresu nowożytnego (XVI-XVIII w.). Nie określono chronologii niecharakterystycznych (pół)wytworów krzemiennych, także ułamków naczyń (dotyczy nielicznych stanowisk) [NID, AZP obszar 61-91; także Taras 1995, 180].

Ponadto w zbiorach Muzeum Południowego Podlasia w Białej Podlaskiej znajdują się dwie luźno znalezione siekiery krzemienne z okresu neolitu (kultura amfor kulistych?) [MPP nr A/8 i A/9; Zakościelna, Libera 1991, 155].

Pierwsza wzmianka o osadzie odnosi się do roku 1523, kiedy to „puszkar” brzeski Marko Zubrzycki otrzymał w Dobratyczach trzy puste żerebia [Wawrzyńczyk, 1951, s. 70].

Dobratycze pierwotnie należały do domeny hospodarskiej (książęcej). W roku 1523 trzy puste żerebia w Dobratyczach otrzymał „puszkar” brzeski Marko Zubrzycki. Dość szybko miejscowością zaczęli interesować się Sapiehowie, szczególnie wojewoda nowogródzki Paweł. W roku 1566 Zygmunt August wezwał Pawła Sapiehę przed sąd ziemski brzeski, by wytłumaczył się z podejrzanych transakcji związanych z Dobratyczami. Sapieha dokonał ich zamiany z braćmi Kucukiewiczami, na wieś Gołuble, „wysłużoną” przez ich ojca. Król zarzucił Sapieże, że ten rozporządza nie swoim mieniem, bowiem Dobratycze należą do domeny hospodarskiej [A. Filipczak-Kocur, 2007, s. 12, 14]. Nie znamy wyroku, jaki zapadł w tej sprawie, jednak w latach późniejszych prawo Sapiehów do Dobratycz nie było kwestionowane. Na mocy działu dóbr po śmierci Pawła Sapiehy w roku 1578, będące częścią dóbr kodeńskich Dobratycze, otrzymał Mikołaj Sapieha [Sapiehowie, 1890, s. 333]. Od tej pory, do schyłku XVIII w., Dobratycze były integralną częścią dóbr kodeńskich [patrz: Kodeń – Właściciele].

Po śmierci Kazimierza Nestora Sapiehy (zm. 1798) jego dobra stały się tzw. masą kredalną (rozbiorową), gdyż ich wartość była mniejsza od sumy ich zadłużenia i spadkobiercy odmówili przyjęcia spadku. Należący do niej folwark Dobratycze (obecnie Dobratycze Kolonia) z wsiami „zarobnymi” Dobratycze, Kołpinek, Murawiec, Ogrodniki i Żuki nabyła na publicznej licytacji w 1829 r. za 230 tys. złp. baronowa Teressa z Grunwaldów Managetta et Lerchenau (w takiej formie zapisywano jej nazwisko w dokumentach hipotecznych), która potem okresowo zamieszkiwała w dworze dobratyckim. Dosyć szybko, gdyż już w 1833 r., chciała ona sprzedać ten majątek. Jednak w Warszawie, pojawiły się plotki, że w rzeczywistości nie jest zainteresowana ich sprzedażą. Sama pogłoski te prostowała w „Kurierze Warszawskim” [1837, nr 253, s. 7]. Pomimo ponawianych przez nią ofert sprzedaży Dobratycz w prasie warszawskiej, przez kilka lat nie znalazł się żaden chętny na ich zakup. Baronowa nie potrafiła wywiązać się ze spłaty ciążących na tym majątku zobowiązań finansowych. Doprowadziło to w 1839 r. do wystawienia ich na przymusową publiczną licytację sądową, na której nabył je Franciszek Grabowski. Baronowej udało się niedługo potem odzyskać na krótko majątek w wyniku pozytywnego dla niej wyroku Trybunału Cywilnego Guberni Podlaskiej. Jednak, już w kolejnym roku (1841) została ona ponownie wywłaszczona. Majątek na kolejnej licytacji nabył Jan Nepomucen Chmieleński, oferujący za niego jedynie 164 tys. złp. Już w 1842 r. odsprzedał on go z dużym zyskiem, za 200 tys. złp., wymienionemu już wcześniej Franciszkowi Grabowskiemu. Po śmierci tego ostatniego, w 1854 r. majątek odziedziczyły jego niepełnoletnie dzieci: Wanda Karolina (ur. 1843), Zofia Franciszka (ur. 1849), Ignacy Maurycy (ur. 1853) i ich przyrodnia siostra Józefa Maria Nepomucena, po mężu Herbst. Każde z nich otrzymało po ¼ części. W wyniku śmierci Wandy, jej część została podzielona pomiędzy rodzeństwo. W 1857 r. dobra Dobratycze nabyli Jan i Ludwika z Krassowskich Lipińscy [APL OCH, HBP, sygn. 10]. W tym czasie w 1864 w wyniku uwłaszczenia chłopów, ziemia we wsi Dobratycze stałą się ich własnością. Z kolei w 1883 r. po zakończeniu sprawy spadkowej ostatecznie folwark Dobratycze odziedziczył syn Jana – Józef Lipiński. Potem w 1902 r. sprzedał on Dobratycze Stanisławowi Janowi Ścibor-Marchockiemu. Ten zaś w latach 1903–1905 odprzedał go Aleksandrowi Lipieckiemu, który w 1910 r. zbył je na rzecz Edmunda Wernera, który stał się ich właścicielem na dłuższy okres czasu. W latach 1925–1926 doszło do częściowej parcelacji dóbr Dobratycze. Ziemię nabyli wówczas Włodzimierz Kodnianko, Teodor Naumiuk, Michał Bliźniuk, Grzegorz Wawryszuk, Andrzej Romanowicz, Władysław Gawryluk, Marianna Litwiniuk, Franciszek Żuk, Antoni Litwiniuk, Marcin Romanowicz, Franciszek Sepczuk, Jan Malicki i Aleksander Pietruczynik. W tym samym czasie, w 1925 r., zmarł Edmund Werner, a majątek przeszedł na własność jego spadkobierców, tj. wdowy po nim Heleny (do 1928) i dzieci Romana, Bogusława i Henryka Edmunda, którzy kontynuowali jego parcelację [APL OCH, HBP, sygn. 435].

Dzierżawcy

Poszczególne folwarki dóbr kodeńskich przez lata były wydzierżawiane szlachcie. W Dobratyczach w XIX w. dzierżawcą był m.in. Ksawery Ruszczyc [Onyszczuk, 2016, s. 235].

W okresie przedrozbiorowym chłopi zamieszkujący wieś byli najpierw prawosławnymi, a po unii brzeskiej (1596) grekokatolikami (unitami). Początkowo należeli do parafii prawosławnej w Kodniu, a od 1626 r. do erygowanej wówczas parafii greckokatolickiej w Dobratyczach. Została ona ufundowana przez Mikołaja Sapiehę. Na jej uposażenie składały się 3 włóki ziemi funduszowej, dziesięcina (60 snopów żyta z włóki) oraz zwolnienie ze wszystkich podatków. W 1822 r. do prerogatyw proboszcza dobratyckiego zaliczono również prawo ważenia piwa i palenia wódki oraz pobierania targowego w czasie odpustów. Parafia dobratycka obejmowała wsie Dobratycze, Kołpin, Kożanówka, Murawiec, Ogrodniki i Żuki. W 1848 r. do parafii dobratyckiej przyłączono pobliską parafię Lebiedziew. Proboszczami lub administratorami w Dobratyczach byli m. in. księża: Jan Koncewicz (1715–1757–?), Antoni Koncewicz (1810–1813), Andrzej Koncewicz (1813–1815), Bartłomiej Śmigielski (1815–1821), Jan Kaliński (1822–1824), Jan Szymański (1824–1861), Teofil Bojarski (1861–1871) i Józef Torba (1872–1875) [Sęczyk, 2022, s. 716; Wróblewski, 2018, s. 525]. Ostatni z nich przyjął w 1875 r. prawosławie i pozostawał nadal proboszczem w Dobratyczach do 1880 roku. Następnie jego miejsce zajął Arsenij Sakowicz, który pełnił tę funkcję, aż do I wojny światowej [APL, KPCH, sygn. 10, 103, 112]. W 1904 r. w Dobratyczach zamieszkiwało 360 prawosławnych. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, ich liczba we wsi spadła minimalnie. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., doliczono się tu 327 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 103, 112]. Parafia prawosławna w Dobratyczach zniknęła w 1915 roku, w wyniku masowego uchodźstwa jej wiernych przed zbliżającymi się wojskami niemieckimi i austrowęgierskimi w głąb Rosji. W okresie II Rzeczypospolitej nie odtworzono parafii. Prawosławni ze wsi należeli do parafii prawosławnej w Kobylanach, a od 1927 r. do powstałej w Kostomłotach jej filii. W tym czasie w Dobratyczach pojawili się nieliczni wyznawcy obrządku wschodnio-słowiańskiego (neounickiego), którzy należeli do powstałej w 1927 r. parafii tego obrządku w Kostomłotach [APL, SBP, sygn. 477]. W 1938 r. w Dobratyczach dominowała ludność prawosławna (162). We wsi żyli też łacinnicy (38) i unici (11 osób). Natomiast w Kolonii Dobratycze zamieszkiwali jedynie rzymscy katolicy (136) [APL, SPB, sygn. 487]. Po II wojnie światowej, w latach 1944–1946 część prawosławnych z Dobratycz (12 osób) wyjechała do BSRR. Z kolei latem 1947 r. w ramach akcji „Wisła”. wywieziono ze wsi 68 prawosławnych do województwa olsztyńskiego [Tłomacki, 2003, s. 269, 273]. Od lat 50. część z nich zaczęła wracać w rodzinne strony. Obecnie w Dobratyczach funkcjonuje parafia prawosławna, która obejmuje swoim zasięgiem wsie Dobratycze, Kożanówka, Dobratycze Kolonia i Kołpin–Ogrodniki.

W 1757 r. cerkiew greckokatolicką Podwyższenia Krzyża Świętego w Dobratyczach przedstawiano jako budowlę z babińcem nowo wystawioną (prawdopodobnie ok. 1733), drewnianą i brusowaną. Była ona pokryta wówczas gontowym dachem, zwieńczonym kopułą z żelaznym krzyżem. Wewnątrz miała nową drewnianą podłogę i cztery ławki. W ołtarzu wielkim, wykonanym snycerską robotą, znajdowała się ikona Podwyższenia Krzyża Świętego. W cerkwi był też m.in. obraz Matki Boskiej Częstochowskiej. Obok cerkwi znajdował się cmentarz, otoczony płotem z dyli z bramą z gontowym daszkiem [LVIA, f. 634, op. 1, d. 50]. Cerkiew ta była odnawiana m.in. w 1845 roku. Świątynia ta w 1906 r. została zastąpiona cerkwią kamienną, krytą dachówką, która została spalona i zburzona w latach I wojny światowej [APL, SBP, sygn. 193]. O obecnej cerkwi prawosławnej (patrz sekcja Zabytki).

Drugą, nieliczną na przestrzeni dziejów, grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do parafii rzymskokatolickiej w Terespolu, z przerwą w latach 1886–1906, kiedy parafia ta była zlikwidowana decyzją władz carskich. Początkowo rzymskimi katolikami byli zamieszkujący we wsi zastawnicy i służba dworska. Ich liczba nie wzrosła znacząco po ukazie tolerancyjnym z 1905 roku. W 1939 r. w Dobratyczach powstał kościół filialny parafii terespolskiej diecezji siedleckiej. Obecnie w miejscowości Dobratycze Kolonia znajduje się murowana kaplica pw. św. Andrzeja Boboli, która pełni funkcję kaplicy dojazdowej parafii Świętej Trójcy w Terespolu.

Niewiele wiadomo o początkach szkolnictwa w Dobratyczach. Jako pierwsza, prawdopodobnie, powstała tu w 1868 r. jednoklasowa rosyjska szkoła ministerialna [APL, KPCH, sygn. 112]. W 1930 r. działała we wsi dwuklasowa polska szkoła powszechna, do której uczęszczało 87 dzieci [Falski, 1933, s. 147]. W 1932 r. zbudowano murowany budynek szkolny; placówka uległa likwidacji w 2001 roku.

W roku 1749 w Dobratyczach odnotowano 27 „dymów”, co pozwala szacować liczbę mieszkańców na ok. 130–160 osób [AGAD, AR, dz. XXV, sygn. 1694, s. 39–40]. Wg wykazu z 1827 r. w Dobratyczach znajdowało się 26 domów zamieszkanych przez 199 osób [Tabella miast, 1827, t. 1, s. 26]. W 1863 r. mieszkało tam już 216 osób [APL, BKSW, sygn. 3]. W 1887 r. w 41 domach żyło 227 osób [PKSG za 1887, s. 32]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 8 budynkach zamieszkiwało 43 osób, co świadczy o tym, że wielu mieszkańców wsi pozostawało w tym czasie nadal na uchodźstwie w głębi Rosji. Spisywani deklarowali wyznanie prawosławne – 33, rzymskokatolickie – 7 i unickie – 3. Z kolei w folwarku Dobratycze w 7 budynkach mieszkało 57 osób wyznania rzymskokatolickiego [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4, s. 1]. W 1928 r. w Dobratyczach mieszkało już 215 a w Dobratyczach Kolonii 95 osób [APL, SPB, sygn. 225]. W 1943 r. we wsi zamieszkiwało 195, a w kolonii 170 mieszkańców [Amtliches, 1943, s. 35]. W 2021 r. w Dobratyczach mieszkało 116, a w Dobratyczach Kolonii 95 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Zdecydowana większość mieszkańców Dobratycz na przestrzeni dziejów utrzymywała się z rolnictwa. W 1829 r. w folwarku Dobratycze stały różne zabudowania m.in.: dom folwarczny, browar, karczma, młyn wietrzny i stajnia z wozownią. W folwarku zamieszkiwali wówczas rządca dóbr Józef Zieliński, zastępca wójta, ekonom, pisarz prowentowy, szafarz pensji, gospodyni, ogrodnik, dziewka, gumienny i pastuch. Majątek Dobratycze charakteryzował się brakiem lasów. We wspomnianym okresie, w gospodarstwie folwarcznym w Dobratyczach wysiewano każdego roku po 35 korców (miary warszawskiej) pszenicy, 150 korców żyta, 61 korców jęczmienia, 124 korców owsa, 6 korców gryki, 4 korce i 12 garnców grochu, 20 garnców prosa, 12 garnców rzepaku, 24 garnców lnu, jeden korzec konopi i wysadzano 27 korców ziemniaków. W zabudowaniach dworskich hodowano wtedy 48 krów, dwa buhaje, 20 cieląt i 34 świń [APL OCH, HBP, sygn. 435].

Do ukazu uwłaszczeniowego z 1864 r., znaczna część ziemi była użytkowana przez chłopów pańszczyźnianych, którzy swoje powinności odrabiali w folwarku w Dobratyczach. W 1822 r. we wsi było 16 gospodarstw odrabiających pańszczyznę sprzężajną i 9 osad, które obowiązywała pańszczyzna piesza. W 1829 r. znajdowało się tu 17 osad chłopskich, które miały zróżnicowane powinności pańszczyźniane. Spośród nich, 12 gospodarzy obrabiało tygodniowo przez cały rok po 3 dni sprzężajne i dwa dni piesze, dwóch gospodarzy odrabiało po dwa dni sprzężajne i piesze a kolejnych dwóch po jednym dniu sprzężajnym i pieszym. Wszyscy musieli odpracować również 12 dni roboczych latem (tzw. zaorki, oborki, zakoski i obkoski oraz 8 dni tłoki, czyli obowiązkowego wychodzenia do pracy przy żniwach wszystkich zdolnych do pracy mieszkańców gospodarstwa, poza jedną osobą pozostawianą do pilnowania dobytku). Poza tym chłopi musieli podlewać kapustę dworską, przewozić towary na odległość do dwóch mil polskich (tj. ok. 17 km) w ciągu jednego dnia roboczego. Inne powinności też były szczegółowo sprecyzowane. W ciągu jednego dnia pańszczyźnianego, trwającego do zachodu słońca, musiano np. wymłócić cepem 30 snopów oziminy lub 60 snopów zboża jarego, zaorać pół morga lub wybronować mórg ziemi. Chłopów obowiązywały również inne powinności: stróża w dworze (przypadająca według kolejki); oddawanie do dworu: tzw. odsepu – wynoszącego po 12 garnców owsa i żyta, 3 kury, 15 jaj, kwartę manny (lub wymiennie zapłacenie 20 groszy), połowy wybranego miodu, sążniowego motka niewodowego z nici kręconych z 5 pasem. Obowiązkowe było również dawanie, ale za wynagrodzeniem, flisów do spławów do Gdańska. Chłopi opłacali też czynsz dworski w wysokości 3,5 złp (tj. 3 złp 15 gr.) z ćwierci włóki (7,5 morgów) oraz podatki państwowe i składkę na ubezpieczenie ogniowe. We wsi znajdowały się również dwa gospodarstwa bojarskie, które pełniły jedynie posługi transportowe [APL OCH, HBP, sygn. 435]. W 1839 r. chłopi z Dobratycz zamieszkiwali w 16 chałupach, w tym jednej poczwórnej. Były to budowane w węgły drewniane domy, składające się z izby (z trzema okienkami) z sienią i komórką w niej. Miały one proste drzwi, pułap z dylów, piec kurny (czyli dymny) z kominem z gliny nad dach drewnem nadłożonym. Zabudowania gospodarskie były w większości zbudowane z chrustu. W wielu wypadkach były one już spróchniałe. [APL OCH, HBP, sygn. 435]. Ukaz uwłaszczeniowy cara Aleksandra II z 1864 r. przekazywał chłopom na własność ziemię, którą wówczas użytkowali. Za otrzymany grunt mieli oni zapłacić nie jego poprzednim właścicielom, ale państwu rosyjskiemu, które wzięło na siebie obowiązek rozliczenia się z dotychczasowymi właścicielami. Uwłaszczenie włączało do życia publicznego całe rzesze chłopów. Na jego podstawie chłopi z Dobratycz otrzymali w sumie na własność 729(799?) morgów ziemi. W oparciu o prawa z lat 1846 i 1864 uwłaszczono tam 20 osad, których właścicielami było 25 gospodarzy. Natomiast w oparciu tylko o prawo z 1864 r. kolejnych dwóch właścicieli placów i ziemie wspólnotowe. Uwłaszczone gospodarstwa w większości miały powierzchnię po ok. 31 morgów. Chłopi otrzymali przy tym tylko prawo do serwitutu pastwiskowego, które pozwalało im paść bydło na gruncie dworskim [APL, ZTL, sygn. 15]. Chłopi zrezygnowali, w zamian za ziemię, z tego prawa w 1929 r. [APL OCH, HBP, sygn. 435].

Cmentarz prawosławny

Pierwszy cmentarz istniał przy miejscowej cerkwi greckokatolickiej, która stała obok obecnego cmentarza. Prawdopodobnie na przełomie XVIII/XIX w. rozszerzono jego obszar.

Na cmentarzu zachowało się kilka nagrobków z XIX w., kiedy to chowano na nim wyznawców różnych wyznań chrześcijańskich. Zachowały się na nim nagrobki pochodzące z drugiej połowy XIX w. Pierwszy – księdza greckounickiego, profesora Uniwersytetu Warszawskiego i bibliofila Pawła Szymańskiego (zm. 1852) – neoklasycystyczny, z szarego piaskowca. Ma formę prostokątnej steli zwieńczonej gzymsem i trójkątnym naczółkiem z krzyżem na szczycie. W naczółku półkoliste marmurowe panneau (podpis) z profilowanym portretem, otoczonym wieńcem liści dębu i księgami. Nagrobek odnowiono w ostatnich latach i otoczono żelazną balustradą.

Drugi nagrobek – Zofii i Franciszka Grabowskich (obydwoje zmarli w 1854) – żeliwny krzyż umieszczony na postumencie z głazów. ,

Trzeci – Marianny Krasowskiej (zm. 1858), żeliwny zwieńczony ażurowym krzyżem z figurą Chrystusa [Kodeń, 2024, s. 33–34; https://www.lubelskieklimaty.pl/atrakcje-turystyczne/cerkwie/772-dobratycze-cerkiew-podwyzszenia-krzyza-panskiego.html].

Cerkiew prawosławna Podwyższenia Krzyża Pańskiego

Budowla pochodzi z początku XX wieku. Prawdopodobnie pierwotnie stała ona w Cycowie. W 1956 r. przeniesiono ją na cmentarz prawosławny w Białej Podlaskiej. Do Dobratycz trafiła w 1993 roku. Jest to świątynia orientowana, drewniana o konstrukcji zrębowej, na betonowej podmurówce, oszalowana. Do kwadratowej nawy przylega niższa i węższa, prostokątna kruchta. Prezbiterium jest węższe i niższe od nawy. Dach nad nawą wieńczy ośmioboczna wieżyczka z baniastym hełmem. Nad prezbiterium wznosi się mniejsza wieżyczka. Trzecia wieżyczka jest nad kruchtą. [https://www.lubelskieklimaty.pl/atrakcje-turystyczne/cerkwie/772-dobratycze-cerkiew-podwyzszenia-krzyza-panskiego.html].

Fortyfikacje Twierdzy Brzeskiej

Baterie międzyfortowe twierdzy brzeskiej zbudowane w latach 1914–1915: Struga i Kolonia Dobratycze.