Sapiehów

Patrz hasło: Sosnówka.

Założycielem folwarków Sapiehów (wymiennie zapisywano Sapiechów) i Aleksandrów był Aleksander Sapieha [NMP, 2015, t. 11, s. 104].

Folwark powstał w cyrkule bialskim (Galicji Zachodniej) w zaborze austriackim. Po włączeniu w 1809 r. tzw. Nowej Galicji do Księstwa Warszawskiego, w 1810 r. miejscowość weszła w skład powiatu włodawskiego departamentu siedleckiego [DPKW, 1811, t. 2, nr 16, s. 148]. Po powstaniu w 1815 r. Królestwa Polskiego, w wyniku reformy administracyjnej z 1816 r., znalazła się w powiecie włodawskim obwodu radzyńskiego województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej) [DPKP, 1816, t. 1, s. 119].

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (w latach 1912–1915 guberni chełmskiej) [DPKP, 1867, t. 66, s. 279]. W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę (1919–1939) należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego. W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu bialskiego. Od 1944 r. ponownie w powiecie włodawskim województwa lubelskiego. W latach 1975–1998 w województwie bialskopodlaskim, potem w powiecie bialskim województwa lubelskiego.

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Na mocy ustawy z 1809 r. wprowadzono gminy wiejskie, na czele których stali wójtowie. Zostawali nimi z urzędu właściciele dóbr ziemskich, którzy za zgodą władz zwierzchnich mogli wyznaczać swoich zastępców. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Przy tym pełnili swoją funkcję bezpłatnie. Pomocą wójtom w poszczególnych wsiach służyli sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. wieś należała do gminy Wisznice, a od 1856 r. do gminy Sapiehów [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu, na mocy ukazu cara Aleksandra II z 1864 r., gmin samorządowych w Królestwie Polskim, wieś weszła w skład nowej gminy Romanów [APL, BKSW, sygn. 4], której siedzibę w 1933 r. przeniesiono do Sosnówki. W 1933 r. utworzono gromadę Sapiehów [LDW, 1933, nr 22, poz. 181]. W latach II wojny światowej miejscowość należała do gminy Wisznice. Po likwidacji gmin w 1954 r. wieś włączono do gromady Przechód [DUWRNwL, 1954, nr 15, poz. 64], a od 1962 r. do gromady Sosnówka [DUWRNwL, 1961, nr 11, poz. 84]. Od 1973 r. wieś należy do gminy Sosnówka [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 269].

Według Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju (stan na 1.08.2024) częścią wsi jest Aleksandrów [https://eteryt.stat.gov.pl/].

Patrz: Właściciele.

Brak jest informacji o dawnym osadnictwie zarówno z kwerendy, jak i z systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w roku 2001 w ramach AZP [NID, AZP obszar 66-88].

Folwarki Sapiehów i Aleksandrów powstały na początku XIX w. (przed 1812 rokiem) [Mapa Galicji Zachodniej; APS, Witkowski, sygn. 7].

Pierwszym właścicielem folwarków Sapiehów i Aleksandrów był Aleksander Sapieha (zm. 1812). Po nim odziedziczyły go jego żona Anna z Zamoyskich i ich dzieci Leon i Anna Zofia (późniejsza żona Adama Jerzego Czartoryskiego). W 1835 r. część należąca do Leona została skonfiskowana na rzecz skarbu publicznego Królestwa Polskiego na mocy postanowienia Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego w sprawie konfiskaty dóbr byłych powstańców listopadowych pozostających na emigracji. W tym samym roku całość dóbr wisznickich na publicznej licytacji nabył Ignacy Sosnkowski (zm. 1856). Krótko przed śmiercią, w 1856 r., sprzedał on dobra Sapiehów Józefowi Kempińskiemu. W 1877 r. dobra te liczące 3294 morgów ziemi kupił od niego syn, Ludwik Kempiński. Podzielił on majątek na cztery części hipoteczne: Aleksandrów, Lipiny, Sapiehów i Żuława. W 1883 r. ponownie podzielono wydzielony w 1877 r. majątek Sapiehów na folwarki: Kruszyna (150 morgów), Młodnik (173 morgów), Zapole (279 morgów) i Sapiehów (1883 morgów). Ten ostatni po wydzieleniu uroczyska Przydroże i lasu Grabina w 1886 r. miał powierzchnię 857 morgów. Dobra Sapiehów na licytacji Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w 1889 r. nabył Walenty Miklaszewski, profesor prawa Uniwersytetu Warszawskiego. W 1908 r. rozpoczął on parcelację majątku. Wśród jego nabywców byli: Derlukiewicz, Gładun, Grom, Jendra, Juchimiuk, Kobyliński, Lewczuk, Marciszewski, Musik, Obroślak, Parchomiuk, Rudzki, Skiba, Skubisz, Szubarczyk, Świętochowski, Tereszczuk vel Tereszkiewicz, Wasilewski i Welik [APL OCH, HW, sygn. 1/24, 2/513, 2/531].

Wydzielony w osobnej księdze hipotecznej w 1877 r. folwark Aleksandrów nabyła Karolina z domu Kempińska (żona Zdzisława Jełowickiego). W 1883 r. jego właścicielem był Aleksander Walewski. W 1895 r. kupił go Juliusz Walewski, który w 1897 r. sprzedał go dla Borucha Fridmana z Rososza i Szlomy-Lejb Grzebmachera z Wisznic. Ci dokonali jego parcelacji w 1901 roku. Nabyły go wówczas osoby noszące nazwiska: Bożik, Byszuk, Kalinowski, Karpiuk, Kisiel, Kadłubowski, Kolada, Kolejko, Korzeniewski, Kowalski, Kuszneruk, Ładyczuk, Łobacz, Łoński, Nowosad, Odyniec, Panczuk, Pietruczik, Pradiuszyk, Prystupa, Radczuk, Semeniuk, Słabko, Supruniuk, Szołucha, Tarasiuk, Tymoszuk, Wegiera, Worobiej i Zaniuk [APL OCH, HW, sygn. 2/8, 2/531].

Dominującą grupę mieszkańców wsi stanowili katolicy należący do 1919 r. do parafii rzymskokatolickiej w Wisznicach, a potem parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Żeszczynce w diecezji siedleckiej. W 1858 r. w dworze i folwarku Sapiehów mieszkało 26, a w folwarku Aleksandrów 16 wiernych parafii rzymskokatolickiej w Wisznicach [APR, ZDP, sygn. 15542]. Ich liczba wzrosła od ukazu tolerancyjnego w 1905 r., w wyniku którego wszyscy prawosławni mieszkańcy wsi przeszli na katolicyzm.

Część mieszkańców folwarku była grekokatolikami (unitami). Pod względem administracji kościelnej tereny te należały do parafii greckokatolickiej w Żeszczynce leżącej w diecezji chełmskiej. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r. zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, wszyscy prawosławni zmienili wyznanie. W przededniu I wojny światowej, tj. w 1914 r., mieszkało w Sapiehowie 6 a w Aleksandrowie 8 prawosławnych [APL, KPCH, sygn. 993, 995, 1003].

Po II wojnie światowej w Sapiehowie powstała czteroklasowa szkoła [APL OCH, Inspektorat Oświaty we Włodawie, sygn. 273].

W 1864 r. w folwarku Sapiehów mieszkało 15 a w folwarku Aleksandrów 4 osoby [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. w Sapiehowie w 7 domach było 14 osób a w Aleksandrowie w 5 budynkach 13 osób [PKSG za 1887, s. 94]. Według spisu powszechnego z 1921 r. w 30 budynkach żyło 159 osób. Deklarowali oni wyznanie rzymskokatolickie – 146, prawosławne – 12 i ewangelickie – 1. Natomiast w Aleksandrowie w 10 budynkach mieszkało 47 osób, w tym katolików – 45 i prawosławnych – 2 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 1943 r. we wsi mieszkało 192 mieszkańców [Amtliches, 1943]. W 2021 r. we wsi zameldowanych było 136 osób [https://www.polskawliczbach.pl].

Na początku XIX w. ówczesny właściciel dóbr pobudował dwa nowe folwarki Sapiehów i Aleksandrów. Pierwszy z nich w 1813 r. obejmował 1155 morgów, w tym 222 jeszcze niewykarczowanych. Zabudowania folwarczne, jak na owe czasy były nowoczesne, tj. trzy murowane budynki – owczarnia i dwie stodoły. Poza tym stał tam budynek „posiadacza”, służby i browaru. [APS, Witkowski, sygn. 7]. Dopiero na początku XX w. pojawiły się indywidualne gospodarstwa chłopskie. Część mieszkańców zajmowała się rzemiosłem i handlem. W 1929 r. w miejscowości działalność zawodową prowadził młyn wiatrak S. Juchimiuka [KAP, 1930].

Folwark Aleksandrów w 1813 r. obejmował 688 morgów, w tym 55,5 jeszcze niewykarczowanych. Zabudowania folwarczne, m.in.: budynek folwarczny, dwie owczarnie, stodoła i spichlerz były drewniane [APS, Witkowski, sygn. 7].

• Znaczna część mieszkańców wsi aktywnie uczestniczyła w akcji protestu przeciwko planom wydzielenia guberni chełmskiej z Królestwa Polskiego i przyłączenia jej do generał-gubernatorstwa w Kijowie, zorganizowanej na przełomie 1908/1909 r. przez Koło Polskie w III Dumie Państwowej. List protestacyjny podpisało 35 osób w imieniu 153 mieszkańców Sapiehowa i 8 osób w imieniu 40 mieszkańców Aleksandrowa [GARF, f. 5122, op. 1, d. 40].

• W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy zabili Józefa Szaniawskiego z Kolonii Sapiehów (5 VI 1942). Wojny nie przeżył też Marceli Rozwadowski [Doroszuk, 2018].