Przejdź do treści

Tereszpol-Kukiełki

    Herb gminy
    Tereszpol.

    Tereszpol-Kukiełki

    Powiat: biłgorajski

    Gmina: Tereszpol

    Mapa miejscowości

    Miejscowości – część ekspercka

    W świecie cyfrowym

    Patrz hasło: Tereszpol-Zaorenda.

    Nazwa, przynależność administracyjna

    Nazwa wsi Tereszpol pochodzi od imienia pierwszej żony ordynata Tomasza Józefa Zamoyskiego (zm. 1725), wojewodzianki bracławskiej Teresy z Potockich (zm. 1713). Zaaranżowane w 1704 r. przez matkę ordynata, podskarbinę koronną Annę z Gnińskich, małżeństwo syna z dużo od niego starszą wdową po bracie Anny, wojewodzie pomorskim Janie Krzysztofie (a więc zarazem ciotką), właściwie od początku było nieudane. Małżonkowie mieszkali osobno, nie mieli dzieci, dochodziło pomiędzy nimi do konfliktów z powodu zamiłowania Teresy do zbytku, tym niemniej rychło po jej śmierci owdowiały ordynat postanowił uczcić jej pamięć nadaniem od jej imienia nazwy nowo powstającej wsi w kluczu zwierzynieckim [Stworzyński 1834, 67; Popiołek 2021, 480, 492].

    Początkowo wieś w dokumentach zapisywano jako Terespol. Pod tą nazwą wymieniana była jeszcze w 1786 r. w dyplomie cesarza Józefa II Habsburga (Statuta 53). Dopiero od 1789 r. poczęto używać zruszczonego brzmienia jako Tereszpol [APL AOZ 163, 27-28], choć jeszcze w 1800 r. austriacki wykaz podatkowy nazywał wieś „Terespol mit Budziarze” [AN Kr., Teki Schneidera 1875, 28].

    Natomiast funkcjonujący na stałe dopiero w XX w. drugi człon nazwy miejscowości „Kukiełki” pochodzi od nazwiska rodziny, której przedstawiciele zamieszkiwali tu od początku istnienia Tereszpola. W ordynackich inwentarzach wsi już w 1723 r. wymieniano Piotra Kukiełkę, zaś w 1740 i 1745 r. pojawiają się Marcin, Mikołaj, Stanisław i Wawrzek (Wawrzyniec) Kukiełkowie, gospodarujący na gruntach zwanych „Kukiełkowskim” i „Machałkowym” [APL AOZ 1541, 18-19, 90, 226, 229]. Pod rokiem 1782 r. pod nazwą Chorosne wzmiankowano niewielką śródleśną osadę budziarską rodziny Kukiełków [Róg 2021, 199, 205].

    Wieś Tereszpol położona była w staropolskim powiecie krasnostawskim ziemi chełmskiej. Po pierwszym rozbiorze w 1772 r. znalazła się pod panowaniem austriackim. Rok później wprowadzono nowy podział administracyjny w Galicji. Tereszpol trafił  do dystryktu biłgorajskiego cyrkułu bełskiego z siedzibą w Zamościu. Następnie od 1776 r. wchodził w skład dystryktu tomaszowskiego cyrkułu bełskiego. Ponowna reorganizacja administracji przeprowadzona w 1783 r. spowodowała likwidację dystryktów a Tereszpol znalazł się w cyrkule zamojskim [Ćwik 1992, 29].

    Tereszpol na mapie F. v. Miega z 1779-83 r. (Galizien und Lodomerien (1779-1783) – First Military Survey Arcanum Maps)

    Z początkiem 1810 r. Tereszpol znalazł się na terytorium powiatu zamojskiego departamentu lubelskiego wchodzącego w skład Księstwa Warszawskiego. Po utworzeniu gmin dominialnych na tym terenie Tereszpol został włączony do gminy Zwierzyniec (wchodzącej w skład dóbr Ordynacji Zamoyskich), która od 1816 r. zaliczała się do obwodu zamojskiego (powiatu zamojskiego od 1842 r.) województwa lubelskiego (od 1837 r. guberni lubelskiej).

    Taki stan przynależności terytorialnej przetrwał do 1864 r., czyli do chwili wprowadzenia ukazów uwłaszczeniowych. Właśnie na ich podstawie doszło do powstania nowej organizacji gminnej. Spowodowało to zmiany terytorialno-administracyjne. Tereszpol stał się od 1864 r. siedzibą gminy Tereszpol funkcjonującej na terenie powiatu zamojskiego guberni lubelskiej. Trzy lata później wprowadzono nowy podział administracyjny Królestwa Polskiego na powiaty i gubernie. Nie wpłynął on na przynależność powiatową i gubernialną miejscowości. Stan te przetrwał do połowy września 1913 r. Od 14 września 1913 r. Tereszpol znalazł się w granicach guberni chełmskiej bez zmiany przynależności gminnej i powiatowej. We wrześniu 1915 r. austro-węgierskie władze okupacyjne przywróciły podział przynależności administracyjno-terytorialnej sprzed 14 września 1913 r. [APL, Marszałek Szlachty Guberni Lubelskiej, sygn. 167, s. 894–895; DPKP, 66; Spravochnaya, 232; Osiński, Obwód, 35, 303, 317].

    Od początku istnienia II Rzeczypospolitej Tereszpol znajdował się na terenie powiatu zamojskiego województwa lubelskiego. Na początku lat 20. XX w. był bardzo dużą wsią pod względem liczby mieszkańców. Dlatego też zdecydowano się na utworzenie w jego obrębie kilku sołectw. Doprowadziło to do powolnego krystalizowania się podziału wsi na kilka samodzielnie funkcjonujących części. W związku z przeprowadzeniem w 1933 r. reformy samorządu terytorialnego wprowadzono podział gmin na gromady. Powstała gromada Tereszpol-Kukiełki (składająca się z miejscowości: Tereszpol-Kukiełki wieś).

    Tereszpol-Kukiełki na mapie WIG z 1936 – igrek.amzp.plmaplist

    Weszła ona w skład gminy Tereszpol powiatu zamojskiego. Jesienią 1939 r., po ustanowieniu niemieckich władz okupacyjnych, Tereszpol-Kukiełki znalazł się w powiecie biłgorajskim dystryktu lubelskiego. Po wyzwoleniu w końcu lipca 1944 r. przywrócono podział administracyjny sprzed 1 września 1939 r.

    Władze komunistyczne w 1954 r. podjęły decyzję o likwidacji gmin, wprowadzając podział powiatów na gromady. Istniejąca gromada Tereszpol-Zaorenda (składająca się z dotychczasowej gromady o takiej nazwie oraz gromad Tereszpol-Zygmunty i Szozdy) znalazła się w składzie powiatu zamojskiego województwa lubelskiego. Z dniem 1 stycznia 1955 r. Tereszpol-Kukiełki (wraz całą gromadą) został przeniesiony do powiatu biłgorajskiego województwa lubelskiego. Taki stan rzeczy przetrwał do 1973 r. Zlikwidowano wtedy gromady i przywrócono gminy. W ten sposób Tereszpol-Kukiełki znalazł się w gminie Tereszpol powiatu biłgorajskiego województwa lubelskiego. Dwa lata później zlikwidowano powiaty i Tereszpol-Kukiełki wraz z gminą Tereszpol trafił do województwa zamojskiego. 24 czerwca 1976 r. została zlikwidowana gmina Tereszpol a miejscowość została włączona do gminy Zwierzyniec. Z dniem 1 stycznia 1984 r. Tereszpol-Kukiełki trafiły do reaktywowanej gminy Tereszpol. Taka przynależność wsi przetrwała do końca 1998 r. W wyniku przeprowadzonej reformy administracyjno-terytorialnej miejscowość znalazła się w gminie Tereszpol powiatu biłgorajskiego województwa lubelskiego [APZ, Akta gminy Tereszpol, sygn. 6; „LDW” 1933, nr 22, s. 447; Amtliches, 37; „DUWRNL” 1954, nr 15, s. 59; 1972, nr 12, s. 174; „DUPRL” 1954, nr 40, poz. 252, s. 417; 1976, nr 24, poz. 143, s. 244; 1983, nr 70, poz. 314, s. 899].

    Droga przez Tereszpol-Kukiełki. Fot. Krzysztof Latawiec.

    Okolice wsi Tereszpol-Kukielki. Fot. Krzysztof Latawiec.

    Mikrotoponimia

    Przed dokonaniem podziału Tereszpola na trzy samodzielne miejscowości funkcjonowała część osady nazwana Piaskami. Obecnie wchodzi ona w skład Tereszpola-Kukiełek [APZ, ISZ, sygn. 450, k. 71, 74].

    Antroponimia

    Inwentarze ordynackie z 1723, 1740 i 1744-1745 wymieniają użytkujących zwykle ćwierćłanki chłopów tereszpolskich o następujących nazwiskach: Adamek (Adamczyk), Arunowicz, Balas, Bała (Buła), Baryła (Barylak), Bednarz, Bilik (Bielak), Blacha, Bober, Bołociuch (Bołatiuch), Borek, Brod (Brud), Brzuch, Budzyło (Budziło), Bukrej, Bury, Chrapliwy, Chudy (Chudzik, Hudzik), Cielica (Telica), Ciemniak, Cieślak (Cieśla), Czajka, Debski (Dębski?), Detko, Dobosz, Dudek, Dziewura, Formanik, Gaj, Gancarczyk, Garbaty, Gicz (Gicza, Goc), Giercza, Gołąb, Gnida, Góra, Gradzik, Grela, Gromek, Grudzień, Hacia, Holko, Hołówka (Hołowka), Hrunowicz, Hryczko, Hyl, Iwańczyk (Iwańczuk), Jedliński, Kanclerz, Kapka, Kapuśniak (Kapuśnik), Kargol, Karpik, Kosafin (Kosafint, Kasafin), Kawęcki, Kiełbus (Kiełbas, Kiełbasa), Kierepka, Kimak (Limak), Kita, Kleban, Klus (Klas, Klos), Kobiela, Kołodziej (Kołodziejczyk), Kominowski, Koszarny, Kostrubiec, Kowal (Kowalik), Kozak, Kożuszek, Krawiec, Kruty Chwost (Krutychwost), Krzyżanowski, Ktało, Kuczma, Kukiełka, Kulasza, Kulik, Kuryś (Kurys), Kurzyński, Kutry, Lech, Lelonek (Jelonek), Lipianin, Litwin (Litwinek), Luchowski, Łazarczyk (Łazurczyk), Łazka, Łazowski, Łubiarz (Lubiarz, Lubas), Łyszczarz, Machałek (Machałko, Machała), Macioch (Maciuch, Maciocha, Maciak), Majdański, Malarz, Malec, Mamełek (Mamełko, Mamełka), Marchwiany, Margol, Marzec, Masełko, Maziarz, Mazur, Mikuć, Mil (Milon), Minka, Mnich, Mociak, Mojak, Mokrosz (Mokroś), Momot, Mostowski, Muca, Naklicki, Nalepa, Nieczaj (Nieczaja), Niemiec, Nieścior, Nowak, Obszyński (Obszański), Ogon, Oleszko, Osadca (Osajdca), Paca, Paczos, Palęga, Paszko, Pawluk, Piasecki, Piechowicz, Pieczykolan (Pieczykolano), Pietak (Piętak?), Piłat, Piskorowski, Płoch, Porada (Poradowski, Peredowski), Portka, Potasznik, Potocki, Radawiec, Raduj, Rogowski, Róg, Rudy, Rugała, Schab, Składaniec, Skorupa (Skorupski), Skóra (Skura), Skrzypa, Skubisz, Smoła, Soboń (Sobań, Soban), Sokołowski, Solanin, Stec (Stecyk), Stelmach (Stelmaszek), Strzelec, Surmacz, Suszka (Soszka), Szady, Szatny, Szawara, Szeptuch, Szewc, Szostak, Szponar, Ścierka (Ścirka), Ślusarz, Świst (Świstek), Tobyła (Tobyłka, Tobylczak), Torba, Twardziak (Twardy), Udrycki, Waleczko, Wasylik, Wnuk, Wolanin, Wołos, Wstępień (Stępień), Wszoła (Wczoła), Wujec, Zazga, Zubala (Zubała), Zygmont (Zygmunt), Żmudzki, Żołdak.

    Pod koniec lat 40. XIX w. gospodarstwa w Tereszpolu były użytkowane przez chłopów noszących następujące nazwiska: Bazylko, Bołocinek, Brut, Brzozowski, Bury (6 rodzin), Cielica (2), Ciotuski, Dobosz (2), Dudek (2), Gmys, Gnida, Gorczyński, Grela (3), Gura, Guz (2), Holko, Jedliński, Kadamus, Kapuśniak (6), Karpik, Kiełbus (3), Kimak (4), Kalisz (5), Kleban, Klekacz, Kołodziejczyk, Kozak, Krawiec (2), Król, Kuczyński, Kukiełka (5), Kulesza, Kulik (10), Kurys (3), Kurzyński (2), Kuzma, Lis, Litfin, Litwin (5), Luchowski, Łazarczyk (3), Łazorczyk, Łubiarz, Maciocha, Marchwiany, Marzec (11), Mazur, Miciński, Mielnik (11), Mieszaja, Mokrocz (2), Mostowski, Mróz, Muca, Naklicki, Nieczaja, Noprak, Obszański, Ogon, Oleszczak, Ostasz, Oszajca, Oszmaniec (2), Pawluk (4), Pieczykolan (11), Piłat, Popko, Porada, Prugała, Przykaza, Rożański, Rudy (4), Rug, Samoła, Schab (2), Sikorski, Skradaniec, Skubisz, Skura (8), Smoła, Sobań (3), Sobek, Socha, Surmacz (3), Sykała, Szawara (8), Szekłuch, Szeptuch, Szponar, Szydełko, Świst (2), Tałanda (2), Wasąg (2), Wasylyk, Wolanin, Wróbel, Wszoła (9), Wujec (6), Zdzioch (2), Zubała i Zygmunt (5). Pondto w Tereszpolu byli obecni chałupnicy noszący następujące nazwiska: Dudek, Krul, Mazurek, Szponar i Zemła.

    W wyniku ukazu uwłaszczeniowego z 1864 r. właścicielami gruntów stali się włościanie noszący m.in. następujące nazwiska: Bil, Bołociuch, Brod, Brzozowski, Bury (7 rodzin), Cielica (5), Cios, Dobosz (2), Dudek (3), Gmyz, Gorczyński, Grabias, Grela, Gucz, Gura, Holko (2), Iwańczuk, Kadamus, Kapka, Kapuśniak (8), Kiełbus (2), Kimak (3), Kleban (2), Klekacz, Kłalicz (2), Kozak, Krawiec (2), Kręt, Król (3), Kuczma, Kukiełka (5), Kulasza (2), Kulik (11), Kurys (2), Kurzyński (4), Lis, Litwin (5), Luchowski, Łazorczyk (5), Łubiarz, Maciocha (2), Malec, Marchwiany, Marzec (11), Masłowski, Mazur, Mazurek (3), Miarowski, Miciński, Mielnik (12), Mokrosz (2), Mróz, Naklicki, Nieczaja (2), Nowak, Obszański, Ogon, Oleszczak, Ostasz, Oszajca, Oszmaniec (2), Paczos, Pawluk (3), Pieczykolan (10), Piłat, Popko, Przykaza (2), Radawiec, Radzik, Rokoszewski, Rudy (4), Rugała, Rybak, Schab, Sikorski, Sitarz, Składaniec (3), Skubisz (2), Skura (8), Smoła (2), Sobań (2), Socha, Surmacz (5), Szawara (7), Szeptuch (2), Szponar (3), Szydełko, Świst (2), Tałanda (2), Wasąg (3), Wolanin (3), Wrębiak, Wszoła (11), Wujec (5), Zdzioch, Zubala i Zygmunt (5).

    Pod koniec lat 40. XX wieku istniejące tutaj gospodarstwa stanowiły własność osób noszących następujące nazwiska: Bielak, Bołociuch (5 rodzin), Brzozowski (2), Bździuch (2), Bury (12), Cielica, Dudek (2), Dobosz (2), Ferenc, Gaj, Góra (4), Gmyz (3), Gómiela, Guz, Holko (3), Jusko, Kapuśniak (3), Kimak, Kiszczak, Kleban (5), Kołodziejczyk, Koszarny, Korzarny, Kręt, Krzeszowiec, Kuczma (3), Kukiełka (13), Kula, Kulik (14), Kurzyński (8), Litwin (3), Łazorczyk (5), Malec, Małyrzek, Marzec (17), Masztalerz, Mazur, Miarowski (4), Mielnik (8), Mostowski (4), Naklicki, Nieczaja, Nizio (3), Obrzyński, Osmólski, Ostasz, Oszmaniec (4), Paczos, Piłat, Pintal, Podolak, Prusik, Przykara, Puźniak, Rosołowski, Rudy (2), Sikorski (3), Skóra (4), Sołtys, Surmacz, Sznajdrowicz (3), Szuper (2), Szydełko (2), Szywara, Terejko, Wacniak, Wasylik, Wąsowski, Wszoła (11), Zubala (6) i Zygmunt [APZ, Akta gminy Tereszpol, sygn. 53, passim].

    Archeologia o najdawniejszym osadnictwie

    W okresie międzywojennym na terenie Tereszpola (brak danych, której miejscowości dotyczy: Tereszpol-Kukiełki, -Zaorenda, – Zygmunty) odkryto przypadkowo grób skrzynkowy zbudowany z płyt granitowych kultury amfor kulistych (neolit), z którego miała się zachować siekiera krzemienna (zaginęła) [Nosek 1955, 104; także 1957, 240].

    W trakcie systematycznych badań powierzchniowych w ramach AZP w roku 2001 odkryto 5 stanowisk. Na podstawie zebranych materiałów – krzemiennych i ceramicznych wyróżniono śladowe osadnictwo ze środkowego neolitu (kultura pucharów lejkowatych) i wczesnej epoki brązu (kultura trzciniecka), także z bliżej nieokreślonego okresu pradziejów [NID, AZP obszar 92-85].

    W roku 2019 na terenie Leśnictwa Kukiełki przypadkowo odkryto elementy oporządzenia jeździeckiego: wędzidło, rozdzielacze i części popręgu – proweniencji wschodniej, łączone z najazdem ludów mongolskich w okresie wczesnego średniowiecza (XIII w.) [Tereszczuk 2019 za Kowalczyk, Śrutwa 2021, strona nie numerowana; także https://www.lasy.gov.pl/pl/informacje/aktualnosci/sredniowieczne-znalezisko-w-puszczy-solskiej dostęp 4.06.2024]. W podobnym środowisku w roku 2023 przypadkowo znaleziono żelazny grot włóczni datowany na XI-XIII w. [https://radio.lublin.pl/2023/07/grot-z-wczesnego-sredniowiecza-znaleziony-pod-tereszpolem/] dostęp 30.05.2024].

    Metalowe elementy oporządzenia jeździeckiego z czasów najazdu ludów mongolskich [Kowalczyk, Śrutwa 2021, strona nie numerowana].

    Grot żelazny z późnej fazy wczesnego średniowiecza [https://radio.lublin.pl/2023/07/grot-z-wczesnego-sredniowiecza-znaleziony-pod-tereszpolem/].

    Pierwsza wzmianka o osadzie

    Wieś pod początkową nazwą Terespol została założona w 1715 r. przy trakcie z Tarnogrodu do Szczebrzeszyna, o czym wyraźnie zapisano w Opisaniu urbarialnym gromady tereszpolskiej z 1789 r., a mianowicie: „ta wieś zaczęła się fundować w roku 1715, wydobywając gruntów z lasów za pozwoleniem dziedzica, j[aśnie] w[ielmożnego] Tomasza [Józefa] Zamoyskiego” [APL AOZ 163, 28]. Potwierdza to inwentarz wsi z 1744-1745 r., że „ta wieś od lat blisko trzydziestu fundować się zaczęła” [APL AOZ 1541, 78-79]. Myli się zatem archiwista ordynacki Mikołaj Stworzyński, około 1834 r. pisząc: „wieś osiadła na gruncie włości szczebrzeskiej około roku 1690” [Stworzyński 1834, 67], a co zostało obecnie powielone w Gminnym Programie Opieki nad Zabytkami w Gminie Tereszpol ze stycznia 2024 r. [https://edziennik.lublin.uw.gov.pl/WDU_L/2024/961/oryginal/akt, s. 26, 28].

    Właściciele

    Wieś powstała na gruntach Ordynacji Zamojskiej. Uprawiane pola, łąki i ogrody formalnie były własnością ordynatów Zamoyskich, a użytkujący je chłopi byli w zamian zobowiązani do uiszczania szeregu stosownych opłat oraz renty odrobkowej (pańszczyzny) w folwarkach pańskich. W XVIII w. wójtami dworskimi w Tereszpolu byli m.in.: w 1723, 1730 i 1739 r. Bartłomiej Kuryś, w 1748 r. Piotr Soboń, w 1750 r. Jakub Rugała, zaś w 1789 r. Adam Świst [APL AOZ 163, 13; AOZ 1541, 99, 150, 220, 300, 317].

    Pod koniec lat 40. XIX w. 227 gospodarstw o powierzchni od 3 do 36,5 morgi. Łącznie chłopi z Tereszpola użytkowali grunty o powierzchni 3139 mórg i 74 pręty [APL, AOZ, sygn. 2853, passim].

    Sytuacja zmieniła się po ogłoszeniu przez rząd carski ukazów uwłaszczeniowych 2 marca 1864 r. Zapewniły one możliwość uzyskania gruntów na własność wszystkim tym, którzy do tej pory je użytkowali, jak również bezrolnym. W ten sposób pojawiła się pełnoprawna własność włościańska w Tereszpolu. Struktura własności chłopskiej została ostatecznie określona z chwilą sporządzenia tabeli likwidacyjnej w dniu 18 maja 1866 r. Powstało 243 gospodarstwa o powierzchni od 0,8 do 40,5 morgi. Należy dodać, że Zamoyscy na rzecz włościan z Tereszpola utracili 4447 mórg i 227 prętów ziemi (w tym znajdowało się 435 mórg i 251 prętów nieużytków). Otrzymali za to odszkodowanie w wysokości 29181,17 rubla [APL, ZTL, sygn. 3475; AOZ, sygn. 2975].

    Przyrost liczby mieszkańców w Tereszpolu na przełomie XIX i XX w. spowodował powolny proces rozdrobnienia gruntów prywatnych posiadanych przez miejscowych włościan. Sytuacja ta miała również miejsce w okresie międzywojennym. Ostatecznie wpływ na ukształtowanie się struktury własnościowej miała reforma rolna z 6 września 1944 r. ogłoszona przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego. Nastąpiło wtedy odebranie rodzinie Zamoyskich resztek posiadanych majątków ziemskich w okolicach Tereszpola. W ręce włościan przekazano grunty orne, zaś obszary leśne zostały upaństwowione. W ten sposób nastąpił kres istnienia Ordynacji będącej własnością Zamoyskich [Kozaczka, 152–161]. Pod koniec lat 40. XX w. w Tereszpolu-Kukiełki funkcjonowały 202 gospodarstwa rolne o areale od 0,4 do 11,5 hektara.

    Stosunki etniczne i wyznaniowe

    Kościół rzymskokatolicki

    W XVIII stuleciu katolicy stanowili większość miejscowej ludności, nie posiadając jednak własnej świątyni. Od 1720 r. należeli do prowadzonej przez franciszkanów parafii w Górecku. Tam też z nadania ordynata Tomasza Józefa Zamoyskiego oddawali dziesięcinę w wysokości 45 złp rocznie. Parafia wchodziła w skład dekanatu zamojskiego rzymskokatolickiej diecezji chełmskiej [APL AOZ 163, 30; Kumor-Mielnik 2010, 67]. Z chwilą powstania Księstwa Warszawskiego wyznawcy Kościoła rzymskokatolickiego zamieszkujący Tereszpol, będący wiernymi parafii Górecko, znaleźli się w strukturach dekanatu tarnogrodzkiego diecezji lubelskiej. W zakresie przynależności parafialnej nie nastąpiły zmiany nawet w okresie przekształceń administracyjnych na szczeblu dekanatów (Górecko znalazło się w składzie dekanatu biłgorajskiego w latach 1867–1918) i parafii po upadku powstania styczniowego [APL, ASCPRK w Gorecko, sygn. 1–99, passim; APZ, ASCPRK w Górecku, sygn. 1–41, passim]. Posług religijnych mieszkańcom Tereszpola do 1865 r. udzielali członkowie zakonu franciszkanów, którzy zajmowali stanowiska proboszczów w Górecku. Byli to m.in. Sykstus Utkowski, Fidelis Brudnicki, Tomasz Wyszkowski i Teodor Kryszewski [APL, ASCPRK w Gorecku, sygn. 51, s. 142]. Od 1865 r. funkcję tę sprawowali następujący księża: Franciszek Klicki (1865–29 I 1899) i Wiktoryn Polikarp Kwarciński (1899–1918) [AAL, KGL, sygn. Rep 60 VI B 83, k. 6–6v, 9; APZ, ASCPRK w Górecku, sygn. 1–45, passim].

    10 lutego 1919 r. została erygowana parafia rzymskokatolicka w Tereszpolu. Jej świątynią parafialną została dotychczasowa cerkiew prawosławna w Tereszpolu (do 1875 r. cerkiew greckokatolicka). Świątynia była rekoncyliowana w 1918 r. i otrzymała wezwanie Matki Boskiej Częstochowskiej. Mieszkańcy Tereszpola znaleźli się w jurysdykcji miejscowego proboszcza. Funkcję tę w pierwszym półwieczu istnienia parafii pełnili następujący księża: Antoni Kotyłło (1918–1919), Jan Jóźwiak (1919–1928), Julian Kiliński (1928–1944), Franciszek Sysa (1944–1947), Hieronim Świś (1947) i Feliks Gąska (1947–1968). W okresie międzywojennym początkowo parafia w Tereszpolu wchodziła w skład dekanatu szczebrzeszyńskiego diecezji lubelskiej. W latach 30. XX w. objęta została jurysdykcją dziekana zamojskiego. Przed wybuchem II wojny światowej na terenie parafii funkcjonowało Stowarzyszenie Żywego Różańca i Trzeci Zakon św. Franciszka [APZ, ASCPRK w Tereszpolu, sygn. 1–4, passim; Catalogus ecclesiarum 1920, 191–192; Catalogus ecclesiarum 1928, 77; Spis kościołów 1939, 218–219; Spis kościołów 1948, 154; https://www.pslava.info/TereshpolS_CerkPokrovy,100536.html [dostęp: 30.10.2024].

    Kościół greckokatolicki

    Greckokatolicka (unicka) społeczność ruska w Tereszpolu w XVIII w. stanowiła około trzeciej części ogółu mieszkańców wsi. Wywodziła się głównie od osadników z południowej części Ordynacji Zamojskiej, przybyłych najczęściej zza Tanwi. Unici, mimo iż stanowili mniejszość, posiadali własną świątynię wyznaniową. Drewniana cerkiew parafialna powstała najprawdopodobniej zaraz po założeniu wsi w 1715 r. z fundacji ordynackiej, a jako już istniejąca była wymieniana w inwentarzach z 1723 i 1740 r., a także i w późniejszych. Wedle W. Kołbuka była p.w. św. Praksedy (Paraskewii). Posiadała niewielkie uposażenie w tutejszych gruntach. Administracyjnie przynależała do dekanatu szczebrzeskiego unickiej diecezji chełmskiej [APL AOZ 1541, 8, 84, 221; Stworzyński 1834, 67, 366; Kołbuk 1998, 303]. Opisanie ordynackich świątyń z 1808 r. określa stan tereszpolskiej cerkwi jako zadowalający: „ta z drzewa pod gontami, zewnątrz tarcicami oszalowana. Nowo pobita i dość dobra. Zdałoby się ją jednak podmurować, ponieważ piasek drzewo żre. I dyktą w niej oszalować, niemniej pobitkę dokończyć”. Natomiast w gorszej kondycji znajdowały się zabudowania drewnianej plebanii, bowiem była ona „częścią drankami, częścią żerdziami ogrodzona. W niej dom mieszkalny pod dranicami, o izbicy i komorze, bez komina nad dach wyprowadzonego. Byłby może dobry jeszcze, tylko należy go pobić gontami, komin wymurować i podłogę dać […]. Stodółka z chlewikiem razem pod słomą [strzechą], stara, dach się wali”. Taki stan plebanii tereszpolskiej był powodem, że paroch mieszkał przy cerkwi w Czarnymstoku, filialnej wobec parochii w Tereszpolu [BN, BOZ 2019, 61].

    Dane z 1810 r. potwierdzają uprzednią przedrozbiorową przynależność administracyjną cerkwi do dekanatu szczebrzeskiego i diecezji chełmskiej. Podają jednak, że była p.w. Opieki Najświętszej Marii Panny, do której nadal należała filia w Czarnystoku. Parafia w Tereszpolu kierowana była przez proboszczów i administratorów. Funkcje te w latach 1810–1875 pełnili: Antoni Teodorowicz (1810–1816), Stefan Lebedyński (1816–1821), Antoni Chodonowski (1821–1826), Eliasz Sajkiewicz (1826–1834), Demetriusz Zański (1834–1836) i Michał Bojarski (1836–1875). Parafia uposażona była gruntami o powierzchni przeszło 86 mórg. W pierwszej połowie XIX w. funkcjonowała cerkiew drewniana. Z powodu złego stanu technicznego na przełomie lat 40. i 50. XIX w. wniesiono cerkiew murowaną. Oddano ją do użytku w 1852 r. Następnie w latach 1855–1856 jej dach został pokryty blachą. Pod koniec lat 50. XIX w. w Tereszpolu obecnych było 503 wyznawców Kościoła unickiego. W końcu grudnia 1865 r. parafia liczyła 1072 osoby (518 mężczyzn i 554 kobiety). Wierni Kościoła greckokatolickiego w Tereszpolu nosili m.in. następujące nazwiska: Brud, Bury, Celica, Dobosz, Grela, Juśko, Kadamus, Kapka, Kimak, Kleban, Kołodziej, Krawiec, Kręt, Kuczma, Kulik, Kurys, Kurzyński, Łazorczyk, Machała, Mielnik, Mostowski, Mróz, Niedźwiedź, Oleszczak, Ostasz, Panas, Piezik, Piłat, Popko, Rudy, Składaniec, Sobań, Surmacz, Szawara, Szeptucha, Szponar, Szuper, Szydełko, Tałnda, Terejko, Wasylak, Wszoła, Zyń, Żołdak. Funkcję psalmisty pełnili m.in. Stefan Radzik i Michał Radzik zaś obowiązki starosty cerkiewnego piastowała Jan Zubala. W maju 1875 r. nastąpił kres istnienia cerkwi greckokatolickiej w Tereszpolu. Stała się ona świątynią rosyjskiej Cerkwi prawosławnej [RGIA, fond 821, opis 4, dieło 640, k. 115–115v; dieło 641, k. 1–1v; dieło 1175, k. 1–2v; APL, ChKGK, sygn. 226, s. 32, 53–54; sygn. 535, passim; ASCPGK w Tereszpolu, sygn. 1/50, passim; sygn. 1/51; sygn. 1/55, passim; sygn. 2.4/47, passim; sygn. 2.4/48, passim; Sęczyk, Duchowieństwo, 755].

    Kościół prawosławny

    W 1875 r. istniejąca parafia greckokatolicka w Tereszpolu została przekształcona w parafię prawosławną. Jej pierwszym proboszczem został dotychczasowy paroch unicki Michał Bojarski (1875–1878). Kolejnymi proboszczami parafii prawosławnej w Tereszpolu byli: Seweryn Mogilnicki (1878–1896), Bazyli Teodorowicz (1896–1905), Włodzimierz Łukasiuk (1905–1913), Emilian Lewicki (1913–1915) i Piotr Struk (1915–1918). Ten ostatni przebywał od czerwca 1915 r. na uchodźstwie w głębi Rosji. Parafia ta znajdowała się w strukturach: w latach 1875–1898 prawosławnego dekanatu zamojskiego diecezji chełmsko-warszawskiej; w latach 1899–1905 prawosławnego I dekanatu biłgorajskiego diecezji chełmsko-warszawskiej, w latach 1905–1918 prawosławnego I dekanatu biłgorajskiego diecezji chełmskiej. Parafia prawosławna w Tereszpolu przestała oficjalnie istnieć po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. W latach 1875–1915 cerkiew prawosławną w Tereszpolu poddawano drobnym remontom. Największa inwestycja została przeprowadzono w 1884 r., kiedy wzniesiono ogrodzenie wokół cerkwi i dzwonnicy. W 1877 r. odnotowano 430 wiernych wyznania prawosławnego. Liczba ta stopniowo wzrastała by osiągnąć w 1904 r. wartość 1088 osób. Jednak przywiązanie większości parafian do prawosławia było iluzoryczne. Wierni Kościoła greckokatolickiego zmuszeni do przyjęcia prawosławia w 1875 r. po ogłoszeniu tzw. ukazu tolerancyjnego (30 kwietnia 1905 r.) bardzo szybko dokonali konwersji do Kościoła rzymskokatolickiego. W 1906 r. odnotowano jedynie 113 osób wyznania prawosławnego w Tereszpolu. Do wybuchu I wojny światowej stopniowo ubywało wyznawców prawosławia. W 1914 r. odnotowano 103 osoby prawosławne w Tereszpolu. Wkrótce (czerwiec 1915 r.) część z nich udała się na uchodźstwo w głąb Rosji. Pierwszy spis powszechny w Polsce z 1921 r. odnotował obecność 34 osób wyznania prawosławnego w Tereszpolu. Co ciekawe aż 33 osoby z tej grupy zadeklarowały narodowość polską, zaś 1 – ukraińską. W kolejnych dekadach doszło do całkowitego zaniku prawosławia w Tereszpolu. Wpływ miały na to kolejne konwersje na rzymski katolicyzm [APL, KPCh, KV, sygn. 162, s. 113; sygn. 164, s. 108; sygn. 169, s. 82; sygn. 1004, s. 159; APZ, ASCPP w Tereszpolu, sygn. 1–35, passim; Skorowidz, IV, s. 137].

    Wyznanie mojżeszowe (Żydzi)

    Wraz z szybkim rozwojem wsi w połowie XVIII w. w Tereszpolu pojawiła się społeczność wyznania mojżeszowego, której obecność była jak zwykle związana z działalnością handlową. Podatkowy spis austriacki z 1800 r. wykazywał tutaj 5 domów i 23 Żydów wobec 1462 chrześcijan [AN Kr., Teki Schneidera 1875, 212]. W następnych dziesięcioleciach liczba ludności żydowskiej uległa pewnemu zmniejszeniu, co dotyczyło zresztą także i miejscowych chrześcijan. W 1904 r. odnotowano obecność 17 osób narodowości żydowskiej (dodatkowo w folwarku Poręby 3 osoby). Prawie dwukrotnie większą liczbę osób wyznania mojżeszowego odnotował pierwszy spis powszechny w Polsce w 1921 r. W Tereszpolu obecnych było 29 osób narodowości żydowskiej, zaś w Porębach 6 osób. Kres funkcjonowania ludności żydowskiej nastąpił w czasie II wojny światowej, kiedy zostali poddani eksterminacji przez okupanta niemieckiego [Spravochnaya, 175–176; Skorowidz, IV, 137].

    Oświata

    Pierwsza placówka oświatowa w Tereszpolu pojawiła się w końcu lat 60. XIX w. Nosiła ona miano 1-klasowej unickiej szkoły elementarnej. W latach 70. XIX w. uległa ona przekształceniu w gminną 1-klasową szkołę elementarną w Tereszpolu. Z racji obecności na terenie gminy Tereszpol byłej ludności greckokatolickiej (od 1875 r. prawosławnej) ta placówka oświatowa była obsadzana wyłącznie nauczycielami wyznania prawosławnego i pochodzenia rosyjskiego. Na tym stanowisku pracowali m.in. Iwan Łomazki, Piotr Martynow, Aleksander Kałasznikowcz czy Filip Wołodik [APL, Dyrekcje Szkolne, Akta Personalne Nauczycieli, sygn. 1722, passim; sygn. 1832, passim; sygn. 3303, passim; Pamyatnaya knizhka Lyublinskoy gubernii na 1901 god, 176]. W 1913 r. władze rosyjskie przystąpiły do rozbudowy sieci szkolnictwa elementarnego na terenie Królestwa Polskiego. Spowodowało to otwarcie w Tereszpolu kilku nowych szkół początkowych. Istniejąca gminna szkoła 1-klasowa została przekształcona w 2-klasową szkołę elementarną (nauczyciel Piotr Łysenko) oraz utworzono trzy szkoły elementarne nr 1 (nauczyciel Marcin Sać), nr 2 (nauczycielka Maria Korolczuk) i nr 3 (nauczyciel Wasyl Gistrikow). Wymienione placówki oświatowe zostały ewakuowane w głąb Rosji w czerwcu 1915 r. [APL, Dyrekcje Szkolne, Akta Szkół, sygn. 5596–5601, passim; Kholmskaya guberniya. 1914 god, 238].

    Po opanowaniu terenów Lubelszczyzny przez wojska austro-węgierskie i ustanowieniu administracji okupacyjnej pojawiła się możliwość tworzenia m.in. szkół elementarnych z językiem polskim jako językiem nauczania. Taka też szkoła pojawiła się na podstawie decyzji władz okupacyjnych od roku szkolnego 1916/1917 w Tereszpolu – Piaskach (obecnie Tereszpol-Kukiełki). Ta szkoła koedukacyjna została przejęta przez polskie struktury oświatowe działające pod auspicjami Rady Regencyjnej z dniem 1 listopada 1917 r. Po 1918 r. stopniowo wzrastała jej ranga. W 1929 r. osiągnęła status 4-klasowej szkoły powszechnej z 4 etatami nauczycielskimi. 15 listopada 1937 r. 4-klasowa publiczna szkoła powszechna w Tereszpolu-Kukiełkach została przekształcona w publiczną szkołę powszechną II stopnia. Uczęszczały do niej dzieci z Tereszpola-Kukiełek. W okresie międzywojennym na stanowiskach nauczycieli pracowali m.in.: Maria Fejfer, Stefania Chomik, Helena Brandt, Helena Nowakowska, Natalia Bednarska, Zofia Machałek, Edward Kosztaluk, Jadwiga Tur, Stanisław Tur, Katarzyna Wójtowicz, Tadeusz Kustodowicz i Stefania Kowalska [APZ, ISZ, sygn. 450, k. 71, 74–74v]. Również od roku szkolnego 1916/1917 funkcjonowała 1-klasowa szkoła elementarna koedukacyjna w Tereszpolu-Kukiełkach. Została ona w 1929 r. połączona z placówką oświatową w Piaskach. Stanowisko nauczycieli w tej szkole zajmowały m.in.: Leokadia Wojtczak, Zofia Nowakowska, Maria Baranowska, Maria Gancarz i Wanda Jaśkiewicz [APZ, ISZ, sygn. 450, 77–78]. W czasie okupacji niemieckiej w Tereszpolu-Kukiełkach działała polska szkoła ludowa.

    Po wyzwoleniu, od września 1944 r., zdecydowano się na utworzenie jednej szkoły zbiorczej w Tereszpolu, do której zaczęły uczęszczać dzieci z Tereszpola-Zaorendy, Tereszpola-Kukiełek i Tereszpola-Zygmuntów. Koedukacyjna placówka oświatowa w roku szkolnym 1944/1945 była III stopnia z 5-osobową kadrą pedagogiczną. Rok później zatrudniano w niej już 6 nauczycieli, zaś od roku szkolnego 1947/1948 – 9. Na stanowiskach nauczycieli po 1944 r. byli zatrudnieni m.in. Leopold Dudek, Maria Kusyk, Stanisław Turczyn, Stanisław Kimak, Teresa Wróblewska, Stefania Serafin, Maria Grodzicka i Katarzyna Wójtowicz [APZ, ISZ, sygn. 524, passim; Akta gminy Tereszpol, sygn. 12, s. 9].

    Informacje statystyczne, gospodarka w dziejach

    Założona w 1715 r., wieś początkowo bardzo szybko się rozwijała i zwiększała się liczba jej ludności. Austriacki spis podatkowy z 1786 r. w „Terespolu z Budziarzami” wykazywał aż 303 domy z 1635 mieszkańcami. Kolejne spisy wykazywały już tendencje nieco zniżkowe, zapewne związane z przejściowym kryzysem gospodarki folwarcznej, wywołanym zaniedbaniami dzierżawców tych dóbr ordynackich. Spis austriacki z 1800 r. podawał 292 domy i 1.485 mieszkańców, w tym 23 Żydów [AN Kr., Teki Schneidera 1875, 28, 212], zaś wykaz z 1827 r. jeszcze mniej, bo 259 domów i 1263 mieszkańców. W ciągu 18 lat (do 1844 r.) odnotowano zmniejszenie się liczby domostw do 237. W połowie lat 60. XIX w. odnotowano obecność 238 domów i 1716 osób. Cztery dekady później dane urzędowy przynoszą informację o 415 domostwach i 3102 mieszkańcach. Pierwszy spis powszechny przeprowadzony w wolnej Polsce w 1921 r. stwierdził obecność 490 domów i 2922 mieszkańców. Zmniejszenie się liczby mieszkańców było przede wszystkim konsekwencją I wojny światowej i pojawiających się chorób epidemicznych. Podczas okupacji hitlerowskiej w 1943 r. w Tereszpolu-Kukiełkach było 1093 mieszkańców [APL, Marszałek Szlachty Guberni Lubelskiej, sygn. 167, s. 894–895; Tabella, t. 2, 234; Spravochnaya, 176; Skorowidz, IV, 147; Amtliches, 37; Osiński, Obwód, 332].

    Przed powstaniem wsi w najbliższej okolicy istniało kilka drobnych osad budziarskich, rozproszonych wśród lasów nad strumieniem Ratwica, zwanym też Starzyzna. Budziarze zwykle podejmowali różne zajęcia leśne (np. obróbkę drewna czy maziarstwo), w mniejszym stopniu trudniąc się uprawą roli. Po zorganizowaniu wsi zdecydowanie wzrósł udział zajęć rolnych, choć słaba jakość gleby powodowała uprawę mniej wymagających zbóż. W mniejszym też stopniu rozwijała się hodowla zwierząt, zwykle na własne potrzeby. Na miejscowe „marne grunty piaszczyste” narzekała nawet administracja ordynacka. Mimo to intensyfikowano wyrabianie nowin po karczunku lasów i zagospodarowywano nieużytki w okolicach zwanych Długa Woda, Góra Sochowa i Bukowina [APL AOZ 1541, 24, 58, 77]. Z drugiej strony zaczęły wzrastać powinności chłopskie. Jeszcze w 1723 i 1724 r. wszyscy osiadli włościanie za uprawiane pola płacili tylko czynsze, jednak wkrótce zarząd ordynacki nakazywał również odrabianie pańszczyzny, co z kolei napotykało opór chłopski. Ordynat Tomasz Antoni Zamoyski w 1740 r. nakazywał pisarzowi prowentowemu Zakrzewskiemu, aby zjechał na rewizję powinności gromady tereszpolskiej „i należycie tę wieś rozporządził i inwentarzem opisał, który chłop ma pańszczyznę robić, a który czynsz płacić”. Wyraźnie zniecierpliwiony i poirytowany oporem rozkazywał swym oficjalistom: „żebym już więcej od tejże gromady terespolskiej impertunii nie miał” [APL AOZ 1541, 23, 232-242, 244-251]. W efekcie dopiero w 1745 r. udało się chłopom narzucić stosunkowo niski wymiar pańszczyzny: jeden dzień w tygodniu pańszczyzny sprzężajnej (z wołem lub koniem) lub dwa dni pieszej. Miała być odrabiana w miejscowym folwarku, na Porębie, a sporadycznie także w Zwierzyńcu. Poza tym ustalono czynsze od sznurów, czyli gruntów zagospodarowanych w lesie. W tym czasie Tereszpol należał do ordynackiego klucza zwierzynieckiego [APL AOZ 163, 28].

    Regulacja kwestii budziarzy po zarządzeniach zaborczych władz austriackich z 1782 r. nie zakończyła ich istnienia w najbliższej okolicy Tereszpola. Choć działalność budziarską uznawano za szkodliwą dla cennego materiału drzewnego, to wszakże z trudem nadal ją tolerowano. Utrzymały się więc drobne leśne osady Iwańczyków, Kukiełków (tzw. Chorosne), Luchowskich, Skórów (tzw. Skurowa Starzyzna lub Rakowa) i Wilkosy (Fusiarze) [Róg 2021, 199, 205]. 

    We wsi funkcjonowało kilka obiektów o charakterze przemysłowym. Przede wszystkim znajdował się tu jeden większych tartaków ordynackich, w 1800 r. już podupadły [Orłowski 1963, 35; Ajewski 2010, 429]. W 1755 r. zbudowano browar, rychło jednak zaniedbany przez dzierżawców, zawalił się i w 1783 r. konieczna była jego odbudowa, a właściwie postawienie całkiem nowego „z drzewa kostkowego w węgły budowany, z dachem gontowym” [APL AOZ 1541, 203; Stworzyński 1834, 366]. Inwentarz z tego ostatniego roku wykazywał też trzy młyny na rzeczce Ratwicy: jeden Łubiarzów o jednym kamieniu, drugi Skórów o dwóch kołach (w którym „kamieni nie masz”) oraz trzeci Paczosów o jednym kamieniu. Młyn Skórów istniał już w 1740 r. Większość tych obiektów nie przetrwała długo i w świetle inwentarza z 1809 r. istniały już tylko dwa małe młyny „na Paczosach” od strony Górecka, z których jeden „zły na wodzie z bagien, drugi zupełnie zawalony na takiejże wodzie” [APL AOZ 1541, 77; Stworzyński 1834, 46, 292, 366].

    Nieco lepiej funkcjonowały karczmy. W 1745 r. wymieniano w Terespolu tylko jedną karczmę, której arendarzem (dzierżawcą) był Żyd Józef. W 1763 r. zbudowano drugą nad stawem, a w roku następnym jeszcze trzecią. Inwentarze z 1783 i 1808 r. wymieniły ich już kilka: „nad jeziorem”, „na Górce” (zwaną też Gorczyńska), „gontową na Piasku”, „Arendą zwaną”, „w borze u Młynków” oraz „austerię na Panasówce” [APL AOZ 1541, 84; Stworzyński 1834, 365-366].

    W Tereszpolu funkcjonowali przedstawiciele zawodów rzemieślniczych związanych z potrzebami rolnictwa np. przed 1930 r.: kowalami byli Stanisław Klimkowicz, Wincenty Klimkowicz, Jan Belcarz i Józef Gumiela; młynarzem Karol Krukowski; cieślami Michał Łazorczyk i Wojciech Małyszek; szewcami Jan Róg i Franciszek Nowak [APL, AOZ, sygn. 8997–9002, passim; APZ, Akta gminy Tereszpol, sygn. 1, s. 1–19; sygn. 2, passim; sygn. 3, passim].

    Lasy okalające Tereszpol były kolejnym źródłem utrzymania mieszkańców nie posiadających gospodarstw rolnych. Władze Ordynacji Zamoyskich zatrudniały personel urzędniczy (służba administracyjna, służba leśna) oraz robotników najemnych pracujących w maziarni i przy wyrobie węgla drzewnego w Tereszpolu. Sytuacja taka miała miejsce w XIX stuleciu i pierwszych trzech dekadach XX w. [APL, AOZ, sygn. 12460, passim; sygn. 12577, passim].

    Przed 1930 r. w Tereszpolu działały również osoby zajmujące się handlem. Obrót towarami był podstawą utrzymania: Jana Joruka, Hackela Krykenera, Josefa Krykenera, Icka Herszenhorna, Hany Ganc, Herszki Cytryna, Antoniny Szymanowskiej, Romana Pszczoły i Ludwika Wojewódzkiego [APZ, Akta gminy Tereszpol, sygn. 1, s. 1–19; sygn. 2, passim; sygn. 3, passim].

    Zabytki

    W Tereszpolu-Kukiełkach zachowało się kilka zabytków kultury materialnej:

    – kapliczka słupowa wykonana z drewna pochodząca z końca XIX w.

    – figura kamienna składająca się z pięciu elementów (pokryta białą farbą) pochodząca z początku XX w. zwieńczona krzyżem żelaznym z wizerunkiem ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa.

    – pięć krzyży drewnianych prawdopodobnie pochodzących z pierwszych trzech dekad XX w.

    – figura kamienna składająca się z pięciu elementów (pokryta niebieską farbą) pochodząca z początku XX w. zwieńczona krzyżem żelaznym z wizerunkiem ukrzyżowanego Jezusa Chrystusa.

    – kapliczka domowa wykonana z drewna pochodząca z okresu międzywojennego.

    – figura kamienna w formie kapliczki zwieńczona krzyżem kamiennym. [file:///C:/Users/User/Downloads/gminna-ewidencja-zabytkow-dokument-zabytkow-nieruchomych%20(1).pdf dostęp: 31.10.2024]].

    Fot. Krzysztof Latawiec.

    Ważne wydarzenia

    W czerwcu 1931 r. w Tereszpolu wybuchł pożarł, który strawił 80 domostw wraz z zabudowaniami gospodarczymi [„Dzień Dobry!” 1931, nr 149, s. 7; „Express Mazowiecki” 1931, nr 152, s. 7].

    Od 17 do 26 września 1939 r. w rejonie Tereszpola toczyły się walki wojsk polskich z oddziałami niemieckimi. W dniach 26–27 września 1939 r. w Tereszpolu skapitulowały oddziały polskie dowodzone przez generała brygady Emila Przedrzymirskiego-Krukowicza [Głowacki, Działania, 123, 125, 127, 143, 172].

    Małe ojczyzny – strefa regionalistów

    Współczesność, strategie rozwoju

    Samorząd, organizacje​

    Kościoły i związki religijne​

    Życie kulturalne

    Oświata i szkolnictwo

    Wybitne postacie​

    Rodziny – pamiątki

    Wspomnienia, albumy rodzinne​

    Gospodarka – firmy i przedsiębiorstwa

    Walory turystyczne

    Folklor​

    Miejsca pamięci