{"id":16054,"date":"2025-01-02T08:08:14","date_gmt":"2025-01-02T08:08:14","guid":{"rendered":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/?p=16054"},"modified":"2025-02-11T08:12:49","modified_gmt":"2025-02-11T08:12:49","slug":"radzyn-podlaski-gmina-miejska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/2025\/01\/02\/radzyn-podlaski-gmina-miejska\/","title":{"rendered":"Radzy\u0144 Podlaski (gmina miejska)"},"content":{"rendered":"\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"flex-basis:100%\">\n<div class=\"wp-block-columns border-left border-left-1 is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"flex-basis:33%\"><div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-full is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/POL_Radzyn_Podlaski_COA.svg.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-16055\" width=\"193\" height=\"220\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/POL_Radzyn_Podlaski_COA.svg.png 800w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/POL_Radzyn_Podlaski_COA.svg-263x300.png 263w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/POL_Radzyn_Podlaski_COA.svg-768x876.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 193px) 100vw, 193px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Herb Radzynia Podlaskiego.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-vertically-aligned-top is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"flex-basis:33%\">\n<h2 class=\"has-text-align-center wp-block-heading\">Radzy\u0144 Podlaski (gmina miejska)<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"display-none\">start<\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns card-text-center is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><strong>Powiat: <\/strong>radzy\u0144ski<\/p>\n\n\n\n<p><strong>Gmina:<\/strong> loco<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-column is-vertically-aligned-center is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"flex-basis:33%\">\n<h3 class=\"has-text-align-center wp-block-heading\"><strong>Mapa miejscowo\u015bci<\/strong><\/h3>\n\n\n\n<iframe src=\"https:\/\/www.google.com\/maps\/embed?pb=!1m18!1m12!1m3!1d78995.2070402285!2d22.543968354700453!3d51.776915314346894!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i1024!2i768!4f13.1!3m3!1m2!1s0x4722192527703449%3A0x113e24307dac19c!2s21-300%20Radzy%C5%84%20Podlaski!5e0!3m2!1spl!2spl!4v1735805003904!5m2!1spl!2spl\" width=\"400\" height=\"300\" style=\"border:0;\" allowfullscreen=\"\" loading=\"lazy\" referrerpolicy=\"no-referrer-when-downgrade\"><\/iframe>\n\n\n\n<p class=\"display-none\">end<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column faqs-grid is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Miejscowo\u015bci \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 ekspercka<\/h2>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Podlaski Wersal<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p>Kiedy 6 maja 1682 r. Ludwik XIV wprowadzi\u0142 si\u0119 do swojej nowej siedziby, od tej pory nieformalnej stolicy Francji czyli Wersalu, narodzi\u0142 si\u0119 jednoczenie wzorzec pa\u0142acu i szerzej \u2013 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia architektoniczno-ogrodowego, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105. W ca\u0142ej Europie powstawa\u0142y jego mniejsze i wi\u0119ksze, mniej lub bardziej udane i wierne kopie. Wersale p\u00f3\u0142nocy, po\u0142udnia, W\u0142och i Podlasia, Wersale w\u0142oskie, niemieckie i holenderskie, monumentalne, barokowe rezydencje typu entre court et jardin \u2013pa\u0142ac mi\u0119dzy dziedzi\u0144cem i ogrodem.<\/p>\n\n\n\n<p>Wersal do dzi\u015b rozbudza wyobra\u017ani\u0119 i sta\u0142 si\u0119 jednym z symboli Francji. 63 tys. m<sup>2<\/sup> powierzchni ca\u0142kowitej, ok. 2300 pomieszcze\u0144, 67 klatek schodowych, ponad 2 tys. okien, 1200 komin\u00f3w, stajnie dla 2,5 tys. koni, 500 ps\u00f3w my\u015bliwskich, 200 powoz\u00f3w. Do tego ponad 800 ha parku, dzi\u015b jedna dziesi\u0105ta pierwotnych teren\u00f3w parkowo-\u0142owieckich zajmuj\u0105cych w czasach Ludwika XIV 8338 ha [Majdecki, 2007, 287], z kt\u00f3rych ok. 200 zajmuj\u0105 ogrody, w tym te g\u0142\u00f3wne, podobnie jak pa\u0142ac wersalski uwa\u017cane za wzorzec ogrodu zwanego francuskim, najbardziej kojarzone z Wielkim Kana\u0142em, kompozycj\u0105 biegn\u0105c\u0105 od parterowych rabat po odleg\u0142y lasek my\u015bliwski, szeregiem fontann i rze\u017ab &nbsp;(ok. 100 ha) [<a href=\"https:\/\/www.chateauversailles.fr\/decouvrir\/histoire#de-nos-jours\">https:\/\/www.chateauversailles.fr\/decouvrir\/histoire#de-nos-jours<\/a>; Solnon, 2003]. Z tym wielkim projektem w najwi\u0119kszym stopniu zwi\u0105zane by\u0142y trzy nazwiska: architekt\u00f3w Louisa Le Vau (1612-1670) i Julesa Hardouin-Mansarta (1646-1708) oraz Andr\u00e9 Le N\u00f4tre\u2019a najwybitniejszego architekta krajobrazu tej epoki (1613-1700). Ich dzie\u0142o sta\u0142o si\u0119 wzorcem dla niezliczonych za\u0142o\u017ce\u0144 pa\u0142acowo-ogrodowych w ca\u0142ej Europie. Z tej inspiracji powsta\u0142y m.in. Pa\u0142ac Zimowy (prace trwa\u0142y od 1752 r. na zlecenie carycy El\u017cbiety I), Pa\u0142ac Herrenchiemsee, nietypowy, bo dziewi\u0119tnastowieczny, budowany od 1878 r. przez Ludwika II Bawarskiego, Pa\u0142ac w Casercie zdumiewaj\u0105co i samotnie wyrastaj\u0105cy w\u015br\u00f3d p\u00f3l uprawnych niedaleko Neapolu, kt\u00f3rego budow\u0119 rozpocz\u0119to w 1752 r., Pa\u0142ac w Peterhofie, nad kt\u00f3rym prace trwa\u0142y na zlecenie cara Piotra I od 1714 r.<\/p>\n\n\n\n<p>Nie bez powodu dla opisu tych miejsc u\u017cywa si\u0119 okre\u015blenia za\u0142o\u017cenie pa\u0142acowo-ogrodowe, poniewa\u017c zar\u00f3wno park, ogr\u00f3d, jak i pa\u0142ac by\u0142y r\u00f3wnowa\u017cnymi cz\u0119\u015bciami ca\u0142o\u015bci projektu, uzupe\u0142nia\u0142y si\u0119 i wsp\u00f3\u0142gra\u0142y tworz\u0105c wraz z pozosta\u0142\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 zabudowa\u0144 harmonijn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107. By\u0142a ona podkre\u015bleniem pot\u0119gi swego w\u0142a\u015bciciela, cz\u0119sto absolutystycznych idei w wypadku w\u0142adc\u00f3w, artystycznym \u015brodkiem wyrazu, kt\u00f3ry mia\u0142 pom\u00f3c budowa\u0107 pozycj\u0119 i presti\u017c [Dziubecki, 2010, 10]. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Najwa\u017cniejszym poj\u0119ciem dla opowie\u015bci o barokowych czy rokokowych za\u0142o\u017ceniach jest o\u015b kompozycyjna \u2013 to niewidzialna linia \u0142\u0105cz\u0105ca dzieciniec, pa\u0142ac i ogr\u00f3d, na kt\u00f3rej mog\u0105 pojawi\u0107 si\u0119 budowle i inne elementy tworz\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107 architektoniczno-ogrodow\u0105. W Wersalu o\u015b kompozycyjna ma ok. 8 km, w polskim \u201eWersalu Podlasia\u201d czyli Pa\u0142acu Branickich w Bia\u0142ymstoku \u2013 ok. 1 km. To sekwencja bram i przestrzeni, dziedzi\u0144ca i \u2013 ewentualnie \u2013 przeddziedzi\u0144ca, ornament\u00f3w i zdobie\u0144, ideowych konstrukcji o r\u00f3wnie\u017c symbolicznym, nie tylko estetycznym, charakterze.<\/p>\n\n\n\n<p>Na ziemiach Rzeczypospolitej r\u00f3wnie ch\u0119tnie jak na ziemiach niemieckich czy w\u0142oskich si\u0119gano po francuski wzorzec, a miano \u201epolskiego Wersalu\u201d zyska\u0142y przede wszystkim kr\u00f3lewski Wilan\u00f3w i Bia\u0142ystok w\u0142a\u015bnie, pa\u0142ace uto\u017csamiane z kr\u00f3lem Janem III Sobieskim (1629-1696) i Janem Klemensem Branickim (1689-1771). Ale do tej w\u0105skiej, elitarnej grupy nale\u017cy te\u017c zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowo-ogrodowy w Radzyniu Podlaskim, stanowi\u0105cy dzi\u015b jeden z najciekawszych obiekt\u00f3w rezydencjalnych w Polsce, z przylegaj\u0105cym do niego ogrodem, kt\u00f3ry zachowa\u0142 w wielkiej cz\u0119\u015bci swoj\u0105 oryginaln\u0105 posta\u0107. Pi\u0119knie odnowiony w latach 2020-2024 pa\u0142ac, to ostateczny kszta\u0142t rezydencji pochodz\u0105cy z po\u0142owy XVIII w., ale jego historia si\u0119ga zasadniczo XVI-XVII wieku. Cho\u0107 du\u017co wcze\u015bniej istnia\u0142a tu siedziba w\u0142a\u015bcicieli, pierwotnie o charakterze obronnym, nie zachowa\u0142o si\u0119 po niej w zasadzie nic, co mo\u017cna by\u0142oby obejrze\u0107 go\u0142ym okiem, a jej znacz\u0105ca cz\u0119\u015b\u0107 zosta\u0142a przy kolejnych modernizacjach rozebrana lub drastycznie przebudowana. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Radzy\u0144 przechodzi\u0142 kilkukrotnie z r\u0105k do r\u0105k od czasu swojej lokacji w 1468 r., a wraz z tym zmienia\u0142a si\u0119 siedziba w\u0142a\u015bcicieli. Ju\u017c by\u0107 mo\u017ce pod koniec XV w., a na pewno na pocz\u0105tku lat dwudziestych XVI w. istnia\u0142 zamek, czy mo\u017ce na pocz\u0105tku skromniejsza warowania [Gombin, 2009, 41; Lutosta\u0144ska, 1977, 211-212; Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 40, 42], by\u0107 mo\u017ce w otoczeniu umocnie\u0144,&nbsp; znajduj\u0105ca si\u0119 na prawym brzegu rzeki Bia\u0142ki i skrzy\u017cowaniu trakt\u00f3w handlowych. Kolejne fazy rozbudowy i przebudowy (\u015bwietnie oddaje to szkic Romana Zwierzchowskiego) zwi\u0105zane s\u0105 z tzw. pa\u0142acem Mniszch\u00f3w, kiedy to w 1534 r. Miko\u0142aj Mniszek dzier\u017cawi\u0105c dobra radzy\u0144skie uczyni\u0142 miasto swoj\u0105 siedzib\u0105. Niewiele wiemy na temat zamku w tym okresie, ale s\u0105 przes\u0142anki, w tym badania archeologiczne, pozwalaj\u0105ce na stwierdzenie, \u017ce by\u0142o to zupe\u0142nie nowe za\u0142o\u017cenie o charakterze typowo renesansowego palazzo in fortezza czyli g\u0142\u00f3wny budynek z dziedzi\u0144cem, w otoczeniu mur\u00f3w i zewn\u0119trznej fosy, a istniej\u0105ce do tej pory budynki zosta\u0142y rozebrane [Gombin, 2009, 43-44; Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 42]. W \u201eokresie Mniszk\u00f3w\u201d zamek zacz\u0105\u0142 zmienia\u0107 si\u0119 w pa\u0142ac, ale niemal wszystkie charakterystyczne dla tego etapu historii pa\u0142acu elementy architektoniczne zatar\u0142y si\u0119 w wyniku generalnej przebudowy, jaka dokona\u0142a si\u0119 pomi\u0119dzy ko\u0144cem XVII a latami 50-si\u0105tymi XVIII w. Co ciekawe jednak m.in. charakterystyczna, do dzisiaj istniej\u0105ca brama wjazdowa od strony miasta jest przynajmniej cz\u0119\u015bciowo to\u017csama z wcze\u015bniejszymi jej postaciami w\u0142a\u015bnie z okresu mniszkowskiego, a by\u0107 mo\u017ce nawet wcze\u015bniejszego [Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 43].<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/2.-palac-rzut-1024x970.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16205\" width=\"479\" height=\"453\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/2.-palac-rzut-1024x970.jpg 1024w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/2.-palac-rzut-300x284.jpg 300w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/2.-palac-rzut-768x728.jpg 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/2.-palac-rzut.jpg 1146w\" sizes=\"auto, (max-width: 479px) 100vw, 479px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Szkic rezydencji w rozwarstwieniu chronologicznym. Oprac. dr Roman Zwierzchowski [w:] Radzy\u0144 Podlaski. Miasto i rezydencja, red. G. Michalska i D. Leszczy\u0144ska, Radzy\u0144 2011, s. 41<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>W 1742 wykonano szczeg\u00f3\u0142ow\u0105 inwentaryzacj\u0119 pa\u0142acu i jest to pierwszy opis, kt\u00f3ry pozwala stwierdzi\u0107, jak na pewno wygl\u0105da\u0142, cho\u0107 mo\u017cna za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce odnosi\u0142 si\u0119 on do postaci pa\u0142acu oko\u0142o wiek starszego. Dzi\u015b niewiele mo\u017cna z owego etapu zobaczy\u0107, poniewa\u017c pozosta\u0142o\u015bci kryj\u0105 si\u0119 pod warstwami kolejnych zmian. Charakterystyczny by\u0142 uk\u0142ad z fos\u0105 i murami, zachodni\u0105 pi\u0119trow\u0105 bram\u0105 i czterema basztami. Sam pa\u0142ac za\u015b poddany zosta\u0142 procesowi barokizacji w ramach projektu modernizacji wg plan\u00f3w Augustyna Locci\u2019ego m\u0142odszego zarz\u0105dzonej przez Stanis\u0142awa Szczuk\u0119 (zm. 1710), wieczystego dzier\u017cawc\u0119 d\u00f3br radzy\u0144skich, zwi\u0105zanego blisko z dworem i osob\u0105 Jana III Sobieskiego.<\/p>\n\n\n\n<p>Nowy pan na Radzyniu skorzysta\u0142 ze swoich dworskich koneksji i do owych prac modernizacyjnych zatrudni\u0142 architekta Wilanowa, co od razu wyja\u015bnia stylistyczny kierunek zmian. Jak podaj\u0105 jednak badacze zagadnienia, zmiany w czasach Szczuki nie mia\u0142y fundamentalnego, strukturalnego charakteru [Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 46-48]. Mimo ewolucji zamku w stron\u0119 formy pa\u0142acu i jego barokizacji, pewnych nowych element\u00f3w, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 w jego otoczeniu czyli m.in. w\u0142oskiego ogrodu przylegaj\u0105cego do p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci pa\u0142acu, zasadniczo zachowano form\u0119 z okresu Mniszk\u00f3w z umiejscowieniem bramy wjazdowej z zachodniego boku g\u0142\u00f3wnej osi, co by\u0142o zaprzeczeniem klasycznej barokowej koncepcji. &nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>Dzisiejszy kszta\u0142t pa\u0142ac zawdzi\u0119cza kompleksowej przebudowie, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w latach 50-tych XVIII w. By\u0142a ona zwi\u0105zana z pracami b\u0119d\u0105cymi inicjatyw\u0105 Eustachego Potockiego (1720-1768) i jego ma\u0142\u017conki Marianny z K\u0105tskich (1722-1768), wnuczki Stanis\u0142awa Szczuki, kt\u00f3ra wnios\u0142a m\u0119\u017cowi w posagu m.in. Radzy\u0144 [Kowalik-Bylicka, 2018, 273-277; Grosfeld, 1983, 804-807]. Nied\u0142ugo po \u015blubie (26 grudnia 1741 r.) rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 prace modernizacyjne, kt\u00f3re mia\u0142y uczyni\u0107 z Radzynia reprezentacyjn\u0105 siedzib\u0119. Eustachy Potocki, cz\u0142onek jednej z najznamienitszych rodzin polskich, o\u017ceniony z jedn\u0105 z&nbsp; najbogatszych w tym czasie dziedziczek w Rzeczypospolitej nied\u0142ugo po \u015blubie zdecydowa\u0142 &nbsp;si\u0119 na to m.in. ze wzgl\u0119du na dogodne po\u0142o\u017cenie Radzynia w stosunku do Warszawy i Lublina \u2013 siedziby Trybuna\u0142u Koronnego [Gombin, 2008, 56]. Ma\u0142\u017conkowie Potoccy nale\u017celi do najciekawszej, najbardziej \u015bwiat\u0142ej grupy polskiej magnaterii, wykszta\u0142conej, zaanga\u017cowanej w propagowanie nowych nurt\u00f3w sztuki, \u015bwietnie znaj\u0105cej francuskie, obowi\u0105zuj\u0105ce w Europie wzorce i zgodnie z tymi horyzontami przygotowane zosta\u0142y plany modernizacji radzy\u0144skiej siedziby. Wa\u017cna by\u0142a r\u00f3wnie\u017c og\u00f3lna wymowa przypisywana do monumentalnych za\u0142o\u017ce\u0144 pa\u0142acowo-ogrodowych wzoruj\u0105cych si\u0119 na Wersalu: z jednej strony barokowy przepych, z drugiej ch\u0142odny klasycyzm, razem monumentalizm i splendor, ch\u0119\u0107 podkre\u015blenia swojej pozycji, si\u0142y, w\u0142adzy, gdzie\u015b w podtek\u015bcie \u2013 r\u00f3wnie\u017c zamo\u017cno\u015bci, poniewa\u017c tego rodzaju prace, przewidziane zwykle na wiele lat, wymaga\u0142y niebagatelnych nak\u0142ad\u00f3w finansowych [Gombin, 2008, 56-64].<\/p>\n\n\n\n<p>O tym, z jak\u0105 dezynwoltur\u0105 Eustachy mia\u0142 traktowa\u0107 rachunki i finanse przeznaczane na ten cel pisa\u0142a do\u015b\u0107 sarkastycznie sto lat p\u00f3\u017aniej J. \u015amigielska w \u201eTygodniku Ilustrowanym\u201d [\u015amigielska, 1860], w kt\u00f3rym opisa\u0142a wygl\u0105d i histori\u0119 rezydencji: \u201esummy w rachunku sta\u0142y bajeczne, ale mniejsza o to (\u2026) w\u015br\u00f3d niewyg\u00f3d ciasnego pomieszczenia zakipia\u0142a pa\u0144ska fantazya i wkr\u00f3tce, otoczony fossami i murem, stan\u0105\u0142 zamek wspania\u0142y, z obszernymi oficynami, dziedzi\u0144cem i ogrodem. To te\u017c gdy mu podano rachunki, miast oblicza\u0107 cyfry koszt\u00f3w, obejrza\u0142 si\u0119 z wyrazem zadowolonej dumy wok\u00f3\u0142 siebie. (\u2026) pan Potocki u\u015bmiechn\u0105\u0142 si\u0119 tylko, i nie czytaj\u0105c, rachunki wrzuci\u0142 w ogie\u0144 w\u0142a\u015bnie p\u0142on\u0105cy\u201d. Jednak, jak dowodzi Krzysztof Gombin, znawca \u017cycia i dzia\u0142alno\u015bci Eustachego Potockiego, twierdzenia o finansowej lekkomy\u015blno\u015bci by\u0142y zdecydowanie wobec niego krzywdz\u0105ce [Gombin, 2009, 39]<\/p>\n\n\n\n<p>Zamek Szczuckich znajdowa\u0142 si\u0119 w z\u0142ym stanie, powsta\u0142 cz\u0119\u015bciowo na jeszcze wcze\u015bniejszych za\u0142o\u017ceniach, ale brakowa\u0142o mu sp\u00f3jnej koncepcji i jednolitej my\u015bli architektonicznej oraz tej zwi\u0105zanej z wystrojem wn\u0119trz. Cz\u0119\u015bciowo niezamieszka\u0142y nie prezentowa\u0142 si\u0119 \u015bwietnie w chwili, kiedy przechodzi\u0142 w r\u0119ce Eustachego Potockiego, dlatego przedsi\u0119wzi\u0119cie by\u0142o ogromne i ogromnie kosztowne. Raz ze wzgl\u0119du na rozmach plan\u00f3w, dwa ze wzgl\u0119du na z\u0142y stan istniej\u0105cych budowli, trzy ze wzgl\u0119du na podmok\u0142y teren, kt\u00f3ry wymaga\u0142 kosztownego palowania tak, aby budowle wznie\u015b\u0107 powy\u017cej grz\u0105skiego gruntu.<\/p>\n\n\n\n<p>Pierwsze prace remontowe zacz\u0119\u0142y si\u0119 jeszcze w 1742 r. nied\u0142ugo po \u015blubie, ale dopiero kilka lat p\u00f3\u017aniej ruszy\u0142y z rozmachem obejmuj\u0105c zar\u00f3wno sam pa\u0142ac, jak i \u015bci\u015ble z nim powi\u0105zany w nowym zamy\u015ble ogr\u00f3d. Troch\u0119 zgodnie z panuj\u0105c\u0105 szeroko mod\u0105, kt\u00f3r\u0105, jak pisa\u0142 J\u0119drzej Kitowicz, z zagranicznych nauk i woja\u017cy m\u0142odzie\u017c przywozi\u0142a i przejmuj\u0105c maj\u0105tki \u201enajpierwsz\u0105 jego rzecz\u0105 by\u0142o przerobi\u0107 na nowy fason albo wcale rozwali\u0107 odebrane po pradziadach pa\u0142ac, zamek, dw\u00f3r, a nowy cho\u0107 s\u0142abszy, ale kszta\u0142tniejszy postawi\u0107\u201d [Kitowicz, 183; Gombin, 2009, 46-47]. Nie b\u0119d\u0105c zreszt\u0105 jak si\u0119 wydaje zwolennikiem takich praktyk pisa\u0142 te\u017c: \u201eniejeden krociowej albo i mniejszej intraty szlachcic, osobliwie kt\u00f3ry poj\u0105\u0142 w manierze francuskiej wychowan\u0105 \u017con\u0119, straci\u0142 fortun\u0119 na wymurowanie i wymeblowanie pysznego pa\u0142acu i przy nim ogrodu w\u0142oskiego, oran\u017ceryj i innych okaza\u0142o\u015bci wystawienie\u201d [Kitowicz, 185].<\/p>\n\n\n\n<p>Nie by\u0142 to jednak przypadek pa\u0144stwa Potockich. Wyj\u0105tkowo zgodne, kochaj\u0105ce si\u0119, co nie by\u0142o standardem, podzielaj\u0105ce r\u00f3wnie\u017c zainteresowanie sztuk\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwo, w podobny spos\u00f3b podchodzi\u0142o do plan\u00f3w przebudowy radzy\u0144skiej siedziby. Szczeg\u00f3lnie, \u017ce francuskie wzorce bliskie by\u0142y obydwojgu ma\u0142\u017conkom. Wa\u017cne z pewno\u015bci\u0105 okaza\u0142y si\u0119 r\u00f3wnie\u017c oddzia\u0142ywania mentora m\u0142odego Potockiego czyli Jana Klemensa Branickiego. Branicki od 1728 r. przeprowadza\u0142 gruntown\u0105 przebudow\u0119 pa\u0142acu w Bia\u0142ymstoku, owego \u201eWersalu Podlasia\u201d, a dwaj g\u0142\u00f3wni architekci tego projektu \u2013 Jan Zygmunt Deybel (zm. 1752) i Jakub Fontana (1710-1773) nadali mu charakterystyczn\u0105, francusk\u0105 form\u0119. Eustachy Potocki \u201ewypo\u017cyczy\u0142\u201d Fontan\u0119 do swojego projektu i to on odpowiada\u0142 za ca\u0142o\u015b\u0107 prac w Radzyniu. Opr\u00f3cz niego przy projekcie pracowali r\u00f3wnie\u017c rze\u017abiarz Jan Chryzostom Redler (1700-1780),&nbsp; Micha\u0142 Dollinger \u2013 tw\u00f3rca schod\u00f3w i balustrady, pracuj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c podobnie jak Fontana i Redler przy rezydencji Branickich w Bia\u0142ymstoku, sztukator J\u00f3zef Lappen oraz Jan Bogumi\u0142 Plersch (1732-1817) \u2013 malarz plafon\u00f3w i wn\u0119trz pa\u0142acowych oraz siostrzeniec Fontany, w ogrodzie plany za\u0142o\u017cenia wciela\u0142 w \u017cycie warszawski ogrodnik Dawid Knackfus.<\/p>\n\n\n\n<p>Prace rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 prawdopodobnie ju\u017c w 1749 r. pod kierunkiem Fontany, kt\u00f3ry r\u00f3wnolegle pracowa\u0142 w Bia\u0142ymstoku. Pierwszy etap, to lata 1750-1753, kiedy to powsta\u0142 korpus g\u0142\u00f3wny pa\u0142acu oraz plany ogrod\u00f3w [Gombin, 2009, 46-48]. Prace kontynuowane by\u0142y przez nast\u0119pnych kilkana\u015bcie lat, te g\u0142\u00f3wne zako\u0144czono na pocz\u0105tku lat 60-tych, ale w rzeczywisto\u015bci r\u00f3\u017cne zadania uzupe\u0142niaj\u0105ce w innych cz\u0119\u015bciach pa\u0142acu i ogrodu, ulepszenia, dodatki trwa\u0142y do \u015bmierci w\u0142a\u015bcicieli w 1768 r. W 1755 r. jak si\u0119 wydaje gotowy do zamieszkania i umeblowany by\u0142 korpus g\u0142\u00f3wny, stopniowo zamykano kolejne prace w skrzyd\u0142ach wschodnim i zachodnim rozpocz\u0119tym najp\u00f3\u017aniej, zamawiano wyposa\u017cenie, krzes\u0142a, kanapy, tapiserie do wyko\u0144czenia \u015bcian [Gombin, 2009, 51-54; por. Bartczakowa, 1970]. Co ciekawe, r\u00f3wnolegle prowadzone by\u0142y prawdopodobnie pierwsze prace remontowe, poniewa\u017c trudny, podmok\u0142y teren powodowa\u0142 sporo problem\u00f3w i wymusza\u0142 np. przebudow\u0119 piec\u00f3w zainstalowanych wewn\u0105trz pa\u0142acu [Gombin, 2009, 57-58; Lutosta\u0144ska, 1977, 224].<\/p>\n\n\n\n<p>P\u00f3\u017anobarokowa przebudowa wg plan\u00f3w Fontany prowadzona by\u0142a zgodnie z za\u0142o\u017ceniami entre court et jardin i konsekwentnie podporz\u0105dkowa\u0142a ca\u0142e za\u0142o\u017cenie zasadzie g\u0142\u00f3wnej osi kompozycyjnej pocz\u0105wszy od nowej alei dojazdowej wytyczonej od strony po\u0142udniowej i biegn\u0105cej \u015brodkiem stawu, poprzez now\u0105 bram\u0119 wjazdow\u0105, dziedziniec przed g\u0142\u00f3wnym budynkiem pa\u0142acu otoczonym dwoma skrzyd\u0142ami oficyn po przekszta\u0142cony zgodnie z wzorami klasycznego ogrodu francuskiego ogr\u00f3d z kana\u0142em i sadzawk\u0105 na ko\u0144cu [Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 53; Putkowska, 2001, 263\u2013264; <a href=\"https:\/\/zabytek.pl\/pl\/obiekty\/radzyn-podlaski-palac-potockich\">https:\/\/zabytek.pl\/pl\/obiekty\/radzyn-podlaski-palac-potockich<\/a> ].<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-1024x323.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16214\" width=\"637\" height=\"201\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-1024x323.jpg 1024w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-300x95.jpg 300w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-768x242.jpg 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-1536x485.jpg 1536w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/3.-Dziedziniec_palacu_Potockich-2048x646.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 637px) 100vw, 637px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Pa\u0142ac w Radzyniu Podlaskim<br>.Zdj\u0119cie Tomasz Zugaj, CC BY-SA 4.0,<br><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=30215436\">https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=30215436<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Zewn\u0119trzny wymiar pa\u0142acu to ok 110 m szeroko\u015bci i 104 m d\u0142ugo\u015bci, do kt\u00f3rego to rozmiaru dostosowane zosta\u0142y ogr\u00f3d i dziedziniec w \u015bci\u015ble przemy\u015blanej proporcji \u2013 nadawa\u0142o to ca\u0142o\u015bci rzadko spotykan\u0105 posta\u0107 zbli\u017con\u0105 do kwadratu i na jego formie opartej [Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 53]. Charakterystycznym dla Radzynia rozwi\u0105zaniem by\u0142o nadanie g\u0142\u00f3wnemu korpusowi pa\u0142acu w cz\u0119\u015bci ogrodowej bardziej monumentalnego charakteru, a poza tym istnienie dw\u00f3ch osi kompozycyjnych: opr\u00f3cz g\u0142\u00f3wnej, p\u00f3\u0142noc-po\u0142udnie wyznaczonej przez now\u0105 bram\u0119 wjazdow\u0105 oraz ogr\u00f3d, powsta\u0142a r\u00f3wnie\u017c o\u015b poprzeczna, wsch\u00f3d-zach\u00f3d oparta na dw\u00f3ch wie\u017cach bramowych. W nowym uk\u0142adzie badacze dopatruj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cnorodnych wp\u0142yw\u00f3w francuskich pa\u0142ac\u00f3w (Champs sur Marne, Hotel Matignon, Palais Bourbon w Pary\u017cu), a tak\u017ce w\u0142oskich czy austriackich ko\u015bcio\u0142\u00f3w [Badach, 2001, 200-201].<\/p>\n\n\n\n<p>Pa\u0142ac wznosi si\u0119 lekko, na ok. 3 m, nad terenem ogrod\u00f3w, co wynika\u0142o zar\u00f3wno z za\u0142o\u017ce\u0144 teoretycznych czyli dominacji pa\u0142acu nad ca\u0142o\u015bci\u0105, jak i konieczno\u015bci palowania fundament\u00f3w, aby nie osiada\u0142y w podmok\u0142ym terenie. Sk\u0142ada si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci: budynku g\u0142\u00f3wnego oraz skrzyde\u0142 wschodniego i zachodniego. Zasadniczy budynek pa\u0142acu ma dwie kondygnacje, od strony dziedzi\u0144ca i bramy bardziej reprezentacyjn\u0105 fasad\u0119 zdobion\u0105 starannie dobranymi elementami rze\u017abiarskimi, z kt\u00f3rych warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na elementy heraldyczne i monogramy w\u0142a\u015bcicieli, od strony ogrodu za\u015b na p\u0142askorze\u017aby mitycznych postaci o wielu symbolicznych znaczeniach. Ta p\u00f3\u0142nocna, ogrodowa, elewacja budynku ma monumentalny charakter, tympanon (kt\u00f3rego nie ma od strony dziedzi\u0144ca) i boczne alkierze [Gombin, 2009, 78; Dziubecki, 2010, 110-114]. Ca\u0142o\u015b\u0107 budynku zwie\u0144czy\u0142 mansardowy dach.<\/p>\n\n\n\n<p>Skrzyd\u0142o wschodnie, parterowe, mie\u015bci\u0142o stajnie i inne pomieszczenia gospodarcze, w skrzydle zachodnim, cz\u0119\u015bciowo pi\u0119trowym, znajdowa\u0142y si\u0119 pomieszczenia mieszkalne. Co\u015b, czego nie spos\u00f3b pomin\u0105\u0107, kiedy patrzy si\u0119 na budynek pa\u0142acu, to dwie boczne, wschodnia i zachodnia, bramy. Rzadko spotykany uk\u0142ad, b\u0119d\u0105cy pozosta\u0142o\u015bci\u0105 z okresu wcze\u015bniejszego. Wie\u017ce bramowe, kt\u00f3rych wygl\u0105d zosta\u0142 prawdopodobnie zaczerpni\u0119ty z dzie\u0142a Charlesa Etienne\u2019a Briseux [Badach, 2001, 203; Gombin, 2009, 90], ozdobione s\u0105 wspania\u0142ymi rokokowymi zespo\u0142ami rze\u017ab \u2013 walcz\u0105cego Herkulesa. Na bramie zachodniej \u2013 z Cerberem i Hydr\u0105, na wschodniej \u2013 z Lwem Nemejskim i Bykiem Krete\u0144skim. Brama zachodnia jest bogato zdobiona r\u00f3wnie\u017c od strony zewn\u0119trznej, wychodz\u0105cej na miasto m.in. kartuszami herbowymi w\u0142a\u015bcicieli czyli herbami Brochwicz i Pilawa i uzna\u0107 mo\u017cna j\u0105 za reprezentacyjn\u0105 [Gombin, 2008, 56-57; Dziubecki, 2010, 60-64, 138-140].<\/p>\n\n\n\n<p>Niestety, nie zachowa\u0142y si\u0119 wn\u0119trza pa\u0142acu, znamy je jedynie z opis\u00f3w i stosunkowo nielicznych fotografii [Gombin, 2009, 79; Bernatowicz, 2021, 379-380; Bartczakowa, 1970, 82-84, 104-106, Gutowska-Dudek, Gutowska, 2011, 137-146]. Z wystroju wn\u0119trz zachowa\u0142a si\u0119 jedynie cz\u0119\u015b\u0107 galerii portret\u00f3w wywieziona do Wilanowa przez Stanis\u0142awa Kostk\u0119 Potockiego, b\u0119d\u0105ca w czasach Marianny i Eustachego Potockich jednym z wa\u017cnych element\u00f3w heroizacji przodk\u00f3w w\u0142a\u015bcicieli Radzynia &nbsp;[Gombin, 2009, 63-74; Gutowska-Dudek, Gutowska, 2011, 147-168]. Znamy r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u00f3wn\u0105 klatk\u0119 schodow\u0105, kt\u00f3ra zachwyca\u0142a zaokr\u0105glonymi schodami, podtrzymuj\u0105ce je postaci\u0105 Atlasa czy te\u017c a\u017curow\u0105 balustrad\u0105 nadaj\u0105c\u0105 lekko\u015bci ca\u0142ej konstrukcji. Wiemy, \u017ce wystr\u00f3j wn\u0119trza przygotowano z niezwyk\u0142\u0105 staranno\u015bci\u0105 i \u017ce by\u0142o ono zharmonizowane z og\u00f3lnymi za\u0142o\u017ceniami i wymow\u0105 architektoniczn\u0105 pa\u0142acu, bogato zdobione i wyposa\u017cone. Staranny opis funkcjonalno\u015bci i wyg\u0142adu wn\u0119trz pa\u0142acu&nbsp; odnale\u017a\u0107 mo\u017cna u A. Bernatowicz [Bernatowicz, 2021, 387-418]<\/p>\n\n\n\n<p>Przebudowa radzy\u0144skiej siedziby odbywa\u0142a si\u0119 zgodnie z koncepcj\u0105 obejmuj\u0105c\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia. Pa\u0142ac i jego otoczenie by\u0142y cz\u0119\u015bciami integralnej ca\u0142o\u015bci. Droga dojazdowa, dziedziniec (czasami r\u00f3wnie\u017c przeddziedziniec oddzielony osobn\u0105 bram\u0105), pa\u0142ac, ogr\u00f3d, to g\u0142\u00f3wne elementy tej kompozycji. Ogr\u00f3d to przed\u0142u\u017cenie pa\u0142acu i jego komnat i stanowi cz\u0119\u015b\u0107 kompozycyjnej osi g\u0142\u00f3wnej. Zgodnie z generalnymi zasadami sk\u0142ada si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci u\u0142o\u017conych hierarchicznie, im bli\u017cej pa\u0142acu, tym ro\u015blinno\u015b\u0107 jest ni\u017csza, im dalej \u2013 wy\u017csza, ale zawsze podporz\u0105dkowana cz\u0142owiekowi. W\u0142adza wyra\u017cana panowaniem nad natur\u0105 by\u0142a integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 realizacji architektonicznych. Dlatego najbli\u017cej pa\u0142acu mamy niskie rabaty i gazony, dooko\u0142a nich \u015bciany boskiet czyli zwartych masyw\u00f3w drzew i krzew\u00f3w, o geometrycznym zarysie, przyci\u0119tych r\u00f3wno, u\u0142o\u017conych w szpalery i zawieraj\u0105cych gabinety b\u0119d\u0105ce odpowiednikami komnat w pa\u0142acu, w kt\u00f3rych odbywa\u0107 mog\u0142y si\u0119 spotkania, bale czy posi\u0142ki [Majdecki, 2007, 460]. Wzd\u0142u\u017c osi g\u0142\u00f3wnej po\u015br\u00f3d rabat i gazon\u00f3w rozci\u0105ga\u0142y si\u0119 twory wodne, kana\u0142y, stawy i fontanny, dalej geometryczne aleje prowadzi\u0142y do rozci\u0105gaj\u0105cych si\u0119 na horyzoncie zagajnik\u00f3w i las\u00f3w mijaj\u0105c po drodze mniejsze formy ro\u015blinne niekiedy uj\u0119te w posta\u0107 labirynt\u00f3w, ch\u0119tnie w tego typu za\u0142o\u017ceniach wykorzystywanych. Obok osi g\u0142\u00f3wnej wyznaczonej alejami, basenami lub kana\u0142ami wodnymi pojawia\u0142y si\u0119 osie poprzeczne lub boczne. Co wa\u017cne \u2013 ogr\u00f3d jest ca\u0142kowicie sztuczn\u0105 struktur\u0105 stworzon\u0105 i kontrolowan\u0105 przez cz\u0142owieka, drzewa sadzono w prostych liniach, ich korony przycinano na okre\u015blonej wysoko\u015bci, \u017cadna ro\u015blina nie mog\u0142a rosn\u0105\u0107 zgodnie z w\u0142asn\u0105 fantazj\u0105. Idea ogrod\u00f3w uporz\u0105dkowanych i symetrycznych, kojarzonych z poj\u0119ciem ogrodu francuskiego, wbrew popularnemu prze\u015bwiadczeniu, nie wywodzi\u0142a si\u0119 z Francji, a z W\u0142och i ma renesansowe, a nie barokowe korzenie. To we W\u0142oszech pod koniec XVI w. pojawi\u0142o si\u0119 przekonanie (Leon Battista Alberti), \u017ce dom i ogr\u00f3d powinny stanowi\u0107 jedn\u0105 kompozycyjn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107, rodzaj azylu wobec otaczaj\u0105cego \u015bwiata, opiera\u0107 si\u0119 o geometryczne kszta\u0142ty i przeniesienie niejako do ogrodu architektonicznych za\u0142o\u017ce\u0144, pokoi, korytarzy znajduj\u0105cych si\u0119 w budynku. Nie mog\u0142y one jednak nabra\u0107 odpowiedniego rozmachu ze wzgl\u0119du na ograniczon\u0105 i niesymetryczn\u0105 ilo\u015b\u0107 miejsca, jak\u0105 dysponowano w przestrzeni przeznaczonej na ogrody w typowym renesansowym palazzo in fortezza. Dopiero otworzenie za\u0142o\u017cenia architektonicznego i pozbawienie go funkcji obronnych umo\u017cliwi\u0142o realizacj\u0119 wi\u0119kszych form ogrodowych. Idea ogrodu symetrycznego zakorzeni\u0142a si\u0119 we&nbsp; Francji m.in. dzi\u0119ki Marii de Medici, florenckiej \u017cony Henryka IV, od 1600 roku kr\u00f3lowej Francji, dzi\u0119ki kt\u00f3rej do dzi\u015b zachwycaj\u0105 przepi\u0119kne ogrody przy Pa\u0142acu Luksemburskim w Pary\u017cu, uwa\u017cane za jedne z najpi\u0119kniejszych na \u015bwiecie [Hobhouse, 2005, 140-141].<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-1024x388.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16222\" width=\"637\" height=\"241\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-1024x388.jpg 1024w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-300x114.jpg 300w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-768x291.jpg 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-1536x581.jpg 1536w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/5.-Vaux-le-Vicomte-2048x775.jpg 2048w\" sizes=\"auto, (max-width: 637px) 100vw, 637px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Vaux-le-Vicomte.<br>.Zdj\u0119cie David Perbost, CC BY-SA 3.0,<br><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=4859867\">https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=4859867<\/a><br><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Vaux-le-Vicomte, a nie Wersal, uwa\u017cany jest za prze\u0142omowy, za otwieraj\u0105cy now\u0105 epok\u0119 w koncepcji ogrod\u00f3w, nawet za najwybitniejszy w oczach niekt\u00f3rych. To tam w pe\u0142ni objawi\u0142 si\u0119 geniusz Andr\u00e9 Le N\u00f4tre\u2019a, ale r\u00f3wnie\u017c architekta Louisa Le Vau oraz malarza odpowiedzialnego za dekoracj\u0119 wn\u0119trz Charlesa Le Bruna realizuj\u0105cych sw\u00f3j projekt w latach 1656-1661. Pa\u0142ac, b\u0119d\u0105cy klasycznym przyk\u0142adem za\u0142o\u017cenia entre court et jardin, oraz ogr\u00f3d w\u0142a\u015bnie s\u0105 uwa\u017cane za jedne z najpi\u0119kniejszych we Francji, a czasami te\u017c za najwybitniejsze dzie\u0142o Le N\u00f4tre\u2019a, kt\u00f3rego prace w ogrodach Wersalu postrzegane mog\u0105 by\u0107 jako zbyt rozleg\u0142e i z tego powodu \u0142ami\u0105ce proporcje ca\u0142o\u015bci kompozycji niezwykle istotnej dla idei ogrodu francuskiego [Majdecki, 2007, 281-299; Szafra\u0144ska, 2001, 81-82; Hobhouse, 151-153]. Wspania\u0142a rezydencja nale\u017ca\u0142a do Nicolasa Fouqueta (1615-1680), nadintendenta czyli ministra finans\u00f3w kr\u00f3la Ludwika XIV, podobno jej przepych zirytowa\u0142 monarch\u0119, kt\u00f3ry nabra\u0142 w\u0105tpliwo\u015bci wobec legalno\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 finansowania tak niesamowitego przedsi\u0119wzi\u0119cia i wtr\u0105ci\u0142 swojego ministra do wi\u0119zienia. Tr\u00f3jk\u0119 tw\u00f3rc\u00f3w Vaux-le-Vicomte od razu zatrudni\u0142 Ludwik XIV i spod ich r\u0105k wysz\u0142o ikoniczne dzie\u0142o epoki czyli pa\u0142ac i ogr\u00f3d w Wersalu.<\/p>\n\n\n\n<p>Ogr\u00f3d francuski, kt\u00f3rego za\u0142o\u017cenia opracowano w XVII w., to ogr\u00f3d oparty o symetri\u0119, porz\u0105dek narzucony przyrodzie, ogr\u00f3d obejmuj\u0105cy du\u017ce obszary, monumentalny, regularny, szukaj\u0105cy formalnej perfekcji, \u0142\u0105cz\u0105cy harmonijnie elementy ro\u015blinne ze starannie wkomponowanymi w ca\u0142o\u015b\u0107 za\u0142o\u017cenia pos\u0105gami, fontannami, kana\u0142ami wodnymi, schodami, tarasami, treja\u017cami. Ka\u017cdy szczeg\u00f3\u0142 ogrodu by\u0142 starannie zaplanowany i wykonany. Jego szczeg\u00f3ln\u0105 cech\u0105 by\u0142y starannie komponowane partery ogrodowe oraz powi\u0105zane z nimi kompozycyjnie wy\u017csze partie ro\u015blin. Partery w formie gazon\u00f3w (trawniki), rabat (kwiaty) i tzw. haft\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 najbli\u017cej pa\u0142acu i jednocze\u015bnie pod wzgl\u0119dem ro\u015blinno\u015bci s\u0105 najni\u017csze. Poza parterem pojawia\u0142y si\u0119 szpalery, labirynty, starannie u\u0142o\u017cone grupy wy\u017cszych ro\u015blin, cz\u0119sto grab\u00f3w czy cis\u00f3w, boskiety i gabinety [Majdecki, 2007, 272-280; Hobhouse, 2005, 122-135; Mitkowska, \u0141akomy, Hodor, 2013, 51-53; Rylke, 2022, 97-107; <a href=\"https:\/\/ehne.fr\/fr\/encyclopedie\/th%C3%A9matiques\/les-arts-en-europe\/espace-ville-et-territoire\/le-jardin-%C3%A0-la-fran%C3%A7aise\">https:\/\/ehne.fr\/fr\/encyclopedie\/th%C3%A9matiques\/les-arts-en-europe\/espace-ville-et-territoire\/le-jardin-%C3%A0-la-fran%C3%A7aise<\/a>]. Pa\u0142ac by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 i to cz\u0119\u015bci\u0105 dominuj\u0105c\u0105 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia. St\u0105d najlepiej to opisuj\u0105ce okre\u015blenie palais entre cour et jardin. Pa\u0142ac pomi\u0119dzy dziedzi\u0144cem a ogrodem.<\/p>\n\n\n\n<p>Sam ogr\u00f3d klasycznie sk\u0142ada\u0142 si\u0119 z trzech zasadniczych element\u00f3w, kt\u00f3re wyst\u0119powa\u0142y w bardzo r\u00f3\u017cnych wariantach i po\u0142\u0105czeniach. Trzy podstawowe poj\u0119cia opr\u00f3cz osi kompozycyjnej, to parter, boskiety i lasek, cz\u0119sto my\u015bliwski. Do tego dyskretnie, ale z g\u0142\u0119bokim planem u\u0142o\u017cone rze\u017aby, fontanny, labirynty i mniejsze formy, groty i kompozycje ro\u015blinne stanowi\u0105ce wa\u017cny akcent semantyczny i&nbsp; nadaj\u0105ce ogrodowi znaczenia ideowe.<\/p>\n\n\n\n<p>Parter ogrodu znajdowa\u0142 si\u0119 najbli\u017cej pa\u0142acu, obsadzony by\u0142 r\u00f3wnie\u017c najni\u017csz\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105, kwiatami i niskimi \u017cywop\u0142otami na rabatach lub, nieco p\u00f3\u017aniej, traw\u0105 na gazonach. Rozpoczyna si\u0119 tu\u017c za tarasem przylegaj\u0105cym do tylnej fasady pa\u0142acu i przechodzi w skomplikowany, geometryczny uk\u0142ad rabat, alejek, \u017cwirk\u00f3w. Cz\u0119sto mia\u0142 tarasowy charakter, je\u015bli ukszta\u0142towanie terenu na to wp\u0142ywa\u0142o. Najbardziej charakterystyczne elementy parteru, to tzw. hafty. Podobnie jak ca\u0142a koncepcja ogrodu geometrycznego maj\u0105 w\u0142oskie i renesansowe korzenie, a we Francji pierwszy ogr\u00f3d haftowy powsta\u0142 w 1595 r. w St. Germain-en-Laye [Hobhause, 2005, 122-135, 138]. By\u0142y to uk\u0142ady starannie u\u0142o\u017conych, zasadzonych, przystrzy\u017conych najcz\u0119\u015bciej niskich \u017cywop\u0142ot\u00f3w, ale r\u00f3wnie\u017c kwiat\u00f3w uj\u0119tych w wyrazi\u015bcie zarysowane bordiury. A wn\u0119trza rabat, pomi\u0119dzy ro\u015blinami wysypywane by\u0142y bia\u0142ymi lub kolorowymi \u017cwirkami tworz\u0105c razem co\u015b na wz\u00f3r haftowanego fragmentu tkaniny. Absolutn\u0105 Bibli\u0105 dla projektuj\u0105cych ogrody w XVIII w. sta\u0142a si\u0119 ksi\u0105\u017cka \u201eLa T\u00e9orie et Pratique du Jardinage\u201d Antoine\u2019a-Josepha Dezallier d&#8217;Argenville, kt\u00f3rej pierwsze wydanie ukaza\u0142o si\u0119 w 1709 r., a ju\u017c w 1712 przet\u0142umaczona zosta\u0142a na j\u0119zyk angielski. Licz\u0105ca w pierwszym wydaniu 208 stron ksi\u0105\u017cka zawiera\u0142a, opr\u00f3cz cz\u0119\u015bci teoretycznej ze szczeg\u00f3\u0142owymi opisami i zasadami zak\u0142adania ogrod\u00f3w, plansze z wzorami haft\u00f3w, kt\u00f3re odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w ogrodach ca\u0142ej Europy [Sikora, 391-403; Hobhouse, 2005, 150; Dezallier d&#8217;Argenville, 1713, wk\u0142adka pomi\u0119dzy 38-39<a href=\"https:\/\/gallica.bnf.fr\/ark:\/12148\/btv1b8626701s?rk=21459;2\"><\/a>].<\/p>\n\n\n\n<p>Drugi istotny element, to boskiety \u2013 zwykle symetrycznie i lustrzano u\u0142o\u017cone wzd\u0142u\u017c osi g\u0142\u00f3wnej, starannie przyci\u0119te i uformowane szpalery i grupy ni\u017cszych drzew i\/lub wy\u017cszych krzew\u00f3w. G\u0119ste, geometryczne, cz\u0119sto wewn\u0105trz zawiera\u0142y tzw. gabinety maj\u0105ce by\u0107 odpowiednikami komnat pa\u0142acowych. Znajdowa\u0142y si\u0119 tam letnie salony i sale teatralne, miejsca, gdzie wydawano kolacje i odpoczywano oddaj\u0105c si\u0119 lekturze. Niekiedy umieszczano tam r\u00f3wnie\u017c ma\u0142e pawilony czy labirynty.<\/p>\n\n\n\n<p>Dalej \u015bcie\u017cki wiod\u0142y do rozleg\u0142ych obszar\u00f3w zagajnikowych czy le\u015bnych, w zale\u017cno\u015bci od warunk\u00f3w i mo\u017cliwo\u015bci, ci\u0105gn\u0105c si\u0119 po horyzont, w stron\u0119 specjalnie umieszczonych na ko\u0144cu osi grup budowli lub rze\u017ab lub po prostu wyprowadzaj\u0105c alej\u0119 poza g\u0142\u00f3wny teren ogrodu, w przestrze\u0144 przyrody poza nim, co nawiasem m\u00f3wi\u0105c sygnalizowa\u0142o ju\u017c nadchodz\u0105ce zmiany w stron\u0119 ogrodu krajobrazowego, parkowego, dzikiego i pozornie nieuporz\u0105dkowanego.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/8.-ogrd.rzut_-684x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16223\" width=\"416\" height=\"623\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/8.-ogrd.rzut_-684x1024.jpg 684w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/8.-ogrd.rzut_-201x300.jpg 201w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/8.-ogrd.rzut_-768x1149.jpg 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/8.-ogrd.rzut_.jpg 1020w\" sizes=\"auto, (max-width: 416px) 100vw, 416px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Schemat ideowy ogrodu w Radzyniu Podlaskim, po\u0142. XVIII w.<br>Oprac. D. Pape [w:]<br>Radzy\u0144 Podlaski. Miasto i rezydencja, red. G. Michalska i D. Leszczy\u0144ska, Radzy\u0144 2011, s. 122<br><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Ogrody radzy\u0144skie s\u0105, jak pisze Dorota Pape [Pape, 2011, 121-122], prawdopodobnie jedynym na terenie dzisiejszej Polski ogrodem barokowym zachowanym w oryginalnej postaci, co stanowi trudny do przecenienia ich walor. Wszystkie g\u0142\u00f3wne elementy: o\u015b widokowa, ukszta\u0142towanie terenu i \u015bcie\u017cek, kompozycja, cho\u0107 uleg\u0142y cz\u0119\u015bciowej destrukcji i mimo, \u017ce nie zachowa\u0142a si\u0119 w zasadzie ma\u0142a architektura ogrodowa, przetrwa\u0142y burzliwe dzieje samej rezydencji, jak i historycznych okoliczno\u015bci [Dziubecki, 2010, 127]. Podobnie jak za\u0142o\u017cenie pa\u0142acowe ogr\u00f3d r\u00f3wnie\u017c powsta\u0142 na bazie wcze\u015bniej istniej\u0105cych kompozycji ogrodu w typie w\u0142oskim, a jego architektem by\u0142 Jakub Fontana, tw\u00f3rc\u0105 warszawski ogrodnik Jan Dawid Knackfus, za stron\u0119 in\u017cynieryjn\u0105, zwi\u0105zan\u0105 z ca\u0142ym systemem wodnym, zar\u00f3wno tym naziemnym jak kana\u0142y, czy fontanny, jak i ukrytym s\u0142u\u017c\u0105cym do nawadniania, zaj\u0105\u0142 si\u0119 prawdopodobnie in\u017c. Pierre Ricaud de Tirregaille (1725-1772) [Pape, 2011, 124; Kowalczyk, 1988, 270-272], pracuj\u0105cy r\u00f3wnie\u017c przy ogrodach w Bia\u0142ymstoku Branickiego czy w Krystynpolu Franciszka Salezego Potockiego.<\/p>\n\n\n\n<p>Ogrody radzy\u0144skie [Pape, 2011, 125-133; <a href=\"https:\/\/zabytek.pl\/pl\/obiekty\/radzyn-podlaski-park-242063\">https:\/\/zabytek.pl\/pl\/obiekty\/radzyn-podlaski-park-242063<\/a>], to cz\u0119\u015b\u0107 spacerowa z salonem g\u0142\u00f3wnym umieszczona przed p\u00f3\u0142nocn\u0105 fasad\u0105 pa\u0142acu oraz ogr\u00f3d wodny tworz\u0105cy wraz z pa\u0142acem kompozycyjn\u0105 ca\u0142o\u015b\u0107 wzd\u0142u\u017c osi centralnej biegn\u0105cej z p\u00f3\u0142nocy na po\u0142udnie. Wobec niej usytuowane by\u0142y aleje u\u0142o\u017cone geometrycznie \u2013 r\u00f3wnolegle i prostopadle, g\u0142\u00f3wny salon ogrodu, zamykaj\u0105ce go boskiety i plateau \u2013 wyniesienie oddzielaj\u0105ce salon od reszty ogrod\u00f3w &#8211; i jego parter prawdopodobnie pokryty haftami, kt\u00f3re nie przetrwa\u0142y lat \u015bwietno\u015bci pa\u0142acu. Ca\u0142o\u015bci dope\u0142nia\u0142 parter wodny \u2013 kana\u0142 i basen otoczone boskietami, prawdopodobnie fontanna w centralnej cz\u0119\u015bci salonu, oran\u017ceria po\u0142\u0105czona z g\u0142\u00f3wnym salonem dwoma parterami i alejk\u0105 oraz liczne rze\u017aby ogrodowe maj\u0105ce swoje symbolik\u0119 i znaczenie. Po drugiej, po\u0142udniowej stronie pa\u0142acu znajdowa\u0142 si\u0119 wyj\u0105tkowy ogr\u00f3d wodny: na prostok\u0105tnym stawie przedzielonym wzd\u0142u\u017c grobl\u0105 powsta\u0142y dwa partery wodne, a ca\u0142o\u015b\u0107 otoczona by\u0142a lipami [Przesmycka, Boguszewska, 2012, 80-88]. Nad za\u0142o\u017ceniami ogrodowymi dominowa\u0142 pa\u0142ac znajduj\u0105cy si\u0119 nieco ponad ich poziomem, b\u0119d\u0105cy zwornikiem ca\u0142ej kompozycji, wplataj\u0105cy si\u0119 dyskretnie w ich tkank\u0119 poprzez np. starannie zaplanowane odbicia w wodzie g\u00f3rnej cz\u0119\u015bci bocznych skrzyde\u0142 [Badach, 2001, 207]<\/p>\n\n\n\n<p>Niezwykle ciekawymi elementami ogrodu by\u0142y rze\u017aby oraz oran\u017ceria wybudowana wg projektu Fontany ok. 1756 r. Przyozdobi\u0142y j\u0105 dzie\u0142a wybitnego artysty Jana Chryzostoma Redlera, zwi\u0105zanego r\u00f3wnie\u017c z Janem Klemensem Branickim, dla kt\u00f3rego pracowa\u0142 w Warszawie i Bia\u0142ymstoku. Oran\u017ceria uwa\u017cana jest za per\u0142\u0119 rokoko w Polsce, a rydwan Apollina wie\u0144cz\u0105cy j\u0105 za jedn\u0105 z najwa\u017cniejszych prac Redlera [Gombin, 2008, 58; Dziubecki, 2010, 127-129 ]. Badacze przypisuj\u0105 Apollinowi wprost inspiracje francuskie \u2013 np. dekoracje Pa\u0142acu Burbon\u00f3w w Pary\u017cu czy grupa rze\u017ab z fontanny g\u0142\u00f3wnej w Wersalu, ale zdaniem A. Badacha rze\u017aba Redlera jest du\u017co bardziej oryginalna i dynamiczna [Badach, 2001, 203-204]. To dzi\u0119ki niej oran\u017ceria jest jednym z najlepiej rozpoznawalnych element\u00f3w radzy\u0144skiego pa\u0142acu.<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-1024x685.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-16226\" width=\"546\" height=\"364\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-1024x685.jpg 1024w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-300x201.jpg 300w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-768x514.jpg 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-1536x1028.jpg 1536w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/9.-oranzeria-930x620.jpg 930w\" sizes=\"auto, (max-width: 546px) 100vw, 546px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Oran\u017ceria w Radzyniu Podlaskim<br>. Zdj\u0119cie Jacek Karczmarz, CC BY 3.0,<br><a href=\"https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=6583132\">https:\/\/commons.wikimedia.org\/w\/index.php?curid=6583132<\/a><br><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p><\/p>\n\n\n\n<p>Rze\u017abiarskie dekoracje i pos\u0105gi wpisane by\u0142y w za\u0142o\u017cenia ideowe towarzysz\u0105ce architektonicznym zamys\u0142om Eustachego Potockiego. Prawie nic nie zachowa\u0142o si\u0119 do dzi\u015b, ale wiadomo, \u017ce mia\u0142y pom\u00f3c w kreowaniu heroicznej, rycerskiej i pe\u0142nej cn\u00f3t postaci w\u0142a\u015bciciela (oraz jego przodk\u00f3w), realizuj\u0105cego polityczne ambicje (cho\u0107 w latach 60-tych XVIII ju\u017c zdecydowanie mniej anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w sprawy publiczne) [Sito, 2011, 105, 115; Gombin, 2008; Dziubecki, 2013, 127, 130-137]. Ich autorzy, to wspominany ju\u017c Redler oraz warszawski kamieniarz Michael Dollinger, pierwszy odpowiedzialny za rze\u017aby figuratywne i ornamenty, drugi za ca\u0142\u0105 reszt\u0119. Jak pisze Jakub Sito, ta tr\u00f3jka stanowi\u0142a ciekawy i popularny zesp\u00f3\u0142 artystyczny dominuj\u0105cy na rynku architektonicznym magnackich pa\u0142ac\u00f3w i siedzib w latach 60-tych i 70-tych XVIII w. [Sito, 2011, 101, 105-111] i to dzi\u0119ki nim m.in. polskie XVIII-wieczne pa\u0142ace maj\u0105 pewn\u0105 odr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 je od francuskich wzorc\u00f3w cech\u0119 \u2013 rze\u017abiarskie dekoracje wychodz\u0105ce na zewn\u0105trz budynk\u00f3w, na elewacje, dachy, balustrady i tarasy [Badach, 2001, 204].<\/p>\n\n\n\n<p>Zachwycaj\u0105 starannie przemy\u015blane rze\u017abiarskie ozdoby korpusu g\u0142\u00f3wnego pa\u0142acu [Sito, 2011, 115-116; Gombin, 2008, 56-66 ]. Subtelne, r\u00f3\u017cnorodne, nawi\u0105zuj\u0105ce zr\u0119cznie do mitologii i jednocze\u015bnie do postaci w\u0142a\u015bcicieli Radzynia wpisuj\u0105 si\u0119 w szeroki plan uczynienia z Radzynia wa\u017cnej siedziby magnackiej i jednocze\u015bnie podkre\u015blenia zalet publicznych i honorowych rodu Potockich: wspomniana ju\u017c rze\u017aba Apollina zdobi\u0105ca oran\u017ceri\u0119, klatka schodowa w cz\u0119\u015bci g\u0142\u00f3wnej pa\u0142acu, rze\u017aby. O tych ostatnich nie wiemy wiele, ale zachowa\u0142y si\u0119 zar\u00f3wno ornamenty oran\u017cerii, jak i dekoracje korpusu g\u0142\u00f3wnego od strony p\u00f3\u0142nocnej \u0142\u0105cz\u0105ce ogr\u00f3d i pa\u0142ac.<\/p>\n\n\n\n<p>Lata \u015bwietno\u015bci rezydencji by\u0142y kr\u00f3tkie i w zasadniczej cz\u0119\u015bci zwi\u0105zane z Mariann\u0105 i Eustachym Potockimi. Nale\u017c\u0105cy do elity Rzeczypospolitej, bogaci, wp\u0142ywowi, wykszta\u0142ceni chcieli uczyni\u0107 z Radzynia nie tylko siedzib\u0119 rodow\u0105, ale te\u017c wa\u017cne centrum kulturalne. Dla obojga ma\u0142\u017conk\u00f3w sztuka by\u0142a wa\u017cn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cycia i o ile o Eustachym i jego zaanga\u017cowaniu wiemy wi\u0119cej, to Marianna dopiero niedawno wysz\u0142a z cienia. Doceniono jej t\u0142umaczenia sztuk Moliera, samodzielno\u015b\u0107, wykszta\u0142cenie, zaanga\u017cowanie w zarz\u0105dzanie maj\u0105tkiem. Eustachy zaanga\u017cowany w \u017cycie polityczne kraju, by\u0142 kilkukrotnie pos\u0142em, pe\u0142ni\u0142 r\u00f3\u017cne urz\u0119dy, ale znany by\u0142 te\u017c jako przyjaciel artyst\u00f3w, Marianna, wykszta\u0142cona, \u015bwiatowa, ale i aktywnie wychowuj\u0105ca gromadk\u0119 dzieci, zarz\u0105dzaj\u0105ca rodzinnymi dobrami, buduj\u0105ca presti\u017c i pozycj\u0119 rodzin\u0119 poprzez sie\u0107 towarzyskich powi\u0105za\u0144 i uczestnictwo w licznych spotkaniach, balach i uroczysto\u015bciach [Kici\u0144ska, 2022, 164-174; Kici\u0144ska, 2023, 80-82; Kowalik, 2001, 40-46].<\/p>\n\n\n\n<p>Ich \u015blub, decyzja o uczynieniu z Radzynia swojej g\u0142\u00f3wnej siedziby, prowadzone z rozmachem prace przy przebudowie rezydencji sprawi\u0142y, \u017ce Radzy\u0144 sta\u0142 si\u0119 jednym z bardziej znacz\u0105cych miejsc na mapie Rzeczypospolitej. Przyj\u0119cia, wizyty, spotkania, znamienici go\u015bcie, r\u00f3wnie\u017c ze \u015bwiata dyplomacji, \u015bwi\u0119ta, uroczysto\u015bci rodzinne utrzymywa\u0142y Radzy\u0144 w nieustannym ruchu i gotowo\u015bci, a w\u0142asna orkiestra dzia\u0142aj\u0105ca pod kierunkiem Feliksa Lipi\u0144skiego i teatr w oran\u017cerii pozwala\u0142y zar\u00f3wno gospodarzom, jak i licznym go\u015bciom na wspania\u0142\u0105 rozrywk\u0119 [Kowalik, 2011, 76-77]. Apogeum znaczenia Radzynia jako magnackiej rezydencji wi\u0105za\u0142o si\u0119 ze \u015blubem c\u00f3rki Potockich, kt\u00f3ry odby\u0142 si\u0119 2 lutego 1767 r. o godzinie si\u00f3dmej wieczorem. Cecylia Potocka, o czym z wielk\u0105 szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci\u0105 donosi\u0142y \u201eWiadomo\u015bci Warszawskie\u201d z 11 lutego, po\u015blubi\u0142a Hieronima Sanguszk\u0119, a \u015blubu udzieli\u0142 sam Ignacy Krasi\u0144ski, biskup warmi\u0144ski, zaprzyja\u017aniony z ojcem panny m\u0142odej ze wzgl\u0119du na wsp\u00f3lne, artystyczne zainteresowania, kt\u00f3rego urodziny dzie\u0144 wcze\u015bniej hucznie obchodzono. M\u0142odsi bracia nie\u015bli tren, armaty odda\u0142y honorow\u0105 salw\u0119, do trzeciej nad ranem trwa\u0142y ta\u0144ce przerwane kolacj\u0105 podan\u0105 o 22.30. Nigdy p\u00f3\u017aniej rezydencja nie by\u0142a \u015bwiadkiem uroczysto\u015bci o tym rozmachu i znaczeniu.<\/p>\n\n\n\n<p>Kr\u00f3tki okres \u015bwietno\u015bci zako\u0144czy\u0142 si\u0119 wraz z niespodziewan\u0105 i niemal jednoczesn\u0105 \u015bmierci\u0105 ma\u0142\u017conk\u00f3w Potockich w Warszawie w lutym nast\u0119pnego czyli 1768 roku. Najpierw nagle zapad\u0142a na zdrowiu, nie ciesz\u0105ca si\u0119 og\u00f3lnie dobr\u0105 kondycj\u0105, Marianna i po kr\u00f3tkiej chorobie zmar\u0142a 20 lutego o godzinie si\u00f3dmej wieczorem. Kilka dni p\u00f3\u017aniej, 23 lutego o czwartej po po\u0142udniu odszed\u0142 Eustachy [\u201eWiadomo\u015bci Warszawskie\u201d, 24 i 27 II 1768]. Cho\u0107 pozostawili fortun\u0119, a ich synowie, wykszta\u0142ceni, \u015bwiatli, stali si\u0119 wa\u017cnymi postaciami polskiego \u017cycia publicznego, to rodowa siedziba w Radzyniu nie mia\u0142a ju\u017c wiele szcz\u0119\u015bcia.<\/p>\n\n\n\n<p>Odziedziczy\u0142 j\u0105 najpierw najstarszy Kajetan (1749-1802), ale wkr\u00f3tce dobra radzy\u0144skie, a co za tym idzie r\u00f3wnie\u017c pa\u0142ac przekazywane by\u0142y sobie nawzajem przez braci Potockich, najpierw trafi\u0142y na kr\u00f3tko w r\u0119ce Stanis\u0142awa Kostki Potockiego (1755-1821), polityka, historyka kultury, wybitnego znawcy sztuki, a ostatecznie (1783) najm\u0142odszego Jana Nepomucena (1761-1815). Jan, przygnieciony wydatkami poczynionymi na rzecz spraw publicznych, obci\u0105\u017cony kosztami utrzymania posiad\u0142o\u015bci, zagro\u017cony licytacj\u0105 odsprzeda\u0142 j\u0105 na prze\u0142omie wiek\u00f3w ksi\u0119\u017cnej Annie z Zamoyskich Sapie\u017cynie.<\/p>\n\n\n\n<p>By\u0142a to przysz\u0142a te\u015bciowa ksi\u0119cia Adama Jerzego Czartoryskiego&nbsp; (1770-1861), kt\u00f3ry w Radzyniu w\u0142a\u015bnie 25 wrze\u015bniu 1817 r. wzi\u0105\u0142 \u015blub z Ann\u0105 Zofia Sapie\u017cank\u0105 [akt ma\u0142\u017ce\u0144stwa: <a href=\"http:\/\/dossier.lac.lublin.pl\/czartoryski-adam-jerzy\/\">http:\/\/dossier.lac.lublin.pl\/czartoryski-adam-jerzy\/<\/a>], wychodz\u0105c szcz\u0119\u015bliwie z pojedynku z Ludwikiem Pacem, konkurentem do r\u0119ki Anny [Pezda, 2006, 175-180; Pezda, 2023, 37]. Pi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej ksi\u0119\u017cna przekaza\u0142a dobra radzy\u0144skie c\u00f3rce i zi\u0119ciowi, cho\u0107 w praktyce nadal nimi zarz\u0105dza\u0142a jak wcze\u015bniej, co czyni\u0142a zreszt\u0105 z wielkim zaanga\u017cowaniem, znajomo\u015bci\u0105 rzeczy i z po\u017cytkiem dla maj\u0105tku rodzinnego, znana by\u0142a bowiem ze swoich talent\u00f3w do zarz\u0105dzania finansami i dobrami. To dzi\u0119ki jej dzia\u0142aniom uda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 maj\u0105tku Czartoryskich przed konfiskat\u0105 po upadku Powstania Listopadowego, kiedy to Adam Jerzy, jedna z czo\u0142owych postaci Rz\u0105du Narodowego, wyemigrowa\u0142 do Pary\u017ca. Annie Sapie\u017cynie uda\u0142o si\u0119 sprzeda\u0107 m.in. Radzy\u0144, a fundusze uzyskane w ten spos\u00f3b pos\u0142u\u017cy\u0142y do rozwini\u0119cia politycznej dzia\u0142alno\u015bci Hotel Lambert. Sam maj\u0105tek od 1834 r. nale\u017ca\u0142 do rodziny Szlubowskich i pozostawa\u0142 w ich r\u0119kach a\u017c do 1920 r., kiedy to zosta\u0142 przekazany na rzecz skarbu pa\u0144stwa [Niemirka, 2006, 7-12; Magier, 2005, 265-267; Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 60].<\/p>\n\n\n\n<p>Cho\u0107 okres, w kt\u00f3rym maj\u0105tkiem i pa\u0142acem zarz\u0105dza\u0142a Anna Sapie\u017cyna nale\u017ca\u0142 do finansowo pozytywnych, to sam pa\u0142ac lekko podupad\u0142. Braci Potockich nie by\u0142o ju\u017c sta\u0107 na utrzymanie pa\u0142acu na takim poziomie, jak czynili to wcze\u015bniej ich rodzice, Anna Sapie\u017cyna rzadko w samym Radzyniu bywa\u0142a mieszkaj\u0105c przez wiele lat g\u0142\u00f3wnie w Pary\u017cu, do pa\u0142acu wprowadzi\u0142y si\u0119 na jaki\u015b czas urz\u0119dy austriackie, bo w tym zaborze znalaz\u0142 si\u0119 pierwotnie Radzy\u0144 (pod panowanie rosyjskie ostatecznie przechodzi po 1815 r.) i cho\u0107 odwiedzi\u0142 go w 1805 r. sam car Aleksander I, to znaczenie Radzynia jako jednego z najwa\u017cniejszych magnackich o\u015brodk\u00f3w na ziemiach polskich znacz\u0105co spad\u0142o. Sama ksi\u0119\u017cna Anna Sapie\u017cyna ho\u0142duj\u0105c skromno\u015bci, gospodarno\u015bci i og\u00f3lnie pozytywistycznym, wyprzedzaj\u0105cym epok\u0119 postawom, kiedy powr\u00f3ci\u0142a do kraju po kilkuletniej nieobecno\u015bci, zajmowa\u0142a w czasie pobyt\u00f3w w Radzyniu zaledwie kilka pomieszcze\u0144, za to w samym pa\u0142acu umie\u015bci\u0142a szko\u0142\u0119 elementarn\u0105 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 tam od 1818 r. [Kowalik, 2011, 84-86; Skowronek, 1992, 261]<\/p>\n\n\n\n<p>Warto za to zaznaczy\u0107, \u017ce radzy\u0144ska siedziba przynosi\u0142a ma\u0142\u017ce\u0144skie szcz\u0119\u015bcie swoim w\u0142a\u015bcicielom. Tak jak Marianna i Eustachy byli bardzo zgodnym, kochaj\u0105cym si\u0119 ma\u0142\u017ce\u0144stwem, tak samo zwi\u0105zek Adama Jerzego i Anny Sapie\u017canki okaza\u0142 si\u0119 niezwykle udany i szcz\u0119\u015bliwy, mimo dziel\u0105cej ma\u0142\u017conk\u00f3w 29-letniej r\u00f3\u017cnicy wieku. Jak pisa\u0142 w swoich dziennikach ksi\u0105\u017c\u0119: \u201ew \u017conie same dobre przymioty postrzegam, \u017ce maj\u0105c si\u0119 \u017ceni\u0107, szcz\u0119\u015bliwszego wyboru nie mog\u0142em uczyni\u0107. \u017be kocham j\u0105, coraz bardziej kocha\u0107 b\u0119d\u0119, \u017ce w niej widz\u0119 wracaj\u0105ce przyjemno\u015bci i s\u0142odycze \u017cycia\u2026 Jej szcz\u0119\u015bcie b\u0119dzie moim najmilszym zaj\u0119ciem i celem \u017cycia\u201d [Czartoryski, 2016, 436 za: Pezda, 2023, 37]. Szcz\u0119\u015bliwym zwi\u0105zkiem, mimo wiele trudno\u015bci \u017cyciowych, czy zdrowotnych by\u0142 te\u017c zwi\u0105zek ostatnich w\u0142a\u015bcicieli pa\u0142acu \u2013 Zofii i Bronis\u0142awa Szlubowskich, zaanga\u017cowanych ogromnie w prace spo\u0142eczne, dobroczynno\u015b\u0107 i prowadzenie dobrze prosperuj\u0105cego, nowoczesnego maj\u0105tku.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p>W latach 60-tych XIX w. pa\u0142ac przeszed\u0142 gruntowny remont, nie mia\u0142 on jednak charakteru fundamentalnego i zasadniczo zachowano wygl\u0105d rezydencji. W \u201eokresie Szublowskich\u201d zmieni\u0142a si\u0119 tylko jedna istotna rzecz \u2013 pa\u0142ac zosta\u0142 przemalowany na klasycyzuj\u0105c\u0105 biel w miejsce wcze\u015bniejszych barokowych kolor\u00f3w [Michalska, Zwierzchowski, Michalski, 2011, 60]. Zachowano natomiast szko\u0142\u0119 za\u0142o\u017con\u0105 przez Ann\u0119 Sapie\u017cyn\u0119, a w p\u00f3\u017aniejszych latach ze wzgl\u0119du na pogl\u0105dy, zaanga\u017cowanie i postaw\u0119 kolejnych w\u0142a\u015bcicieli Bronis\u0142awa i Zofii Szlubowskich pa\u0142ac sta\u0142 si\u0119 centrum lokalnego \u017cycia spo\u0142ecznego, ale co te\u017c wa\u017cne \u2013 siedzib\u0105 urz\u0119d\u00f3w. Mia\u0142o to ogromne znaczenia dla zachowania przez Radzy\u0144 statusu miasta powiatowego [Kowalik, 2011, 94]. Walory Radzynia dostrzegli r\u00f3wnie\u017c redaktorzy \u201eTygodnika Ilustrowanego\u201d, kt\u00f3ry ukazuj\u0105c si\u0119 od 1859 r. wzi\u0105\u0142 sobie za cel m.in. przypomnienie i rozpropagowanie wiedzy o architektonicznych cudach dawnej Rzeczypospolitej. W\u015br\u00f3d kilkunastu pierwszych propozycji znalaz\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c pa\u0142ac z Radzyniu, o kt\u00f3rym pisano jak wspania\u0142ym, dominuj\u0105cym nad miastem dziele architektury, ale te\u017c centrum \u017cycia towarzyskiego, miejscu spotka\u0144 i bal\u00f3w, wiecznie obleganym przez go\u015bci [Smigielska, 1860].<\/p>\n\n\n<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac-1024x640.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-16230\" width=\"539\" height=\"336\" srcset=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac-1024x640.png 1024w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac-300x187.png 300w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac-768x480.png 768w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac-1536x959.png 1536w, https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/02\/10.-TI-palac.png 1609w\" sizes=\"auto, (max-width: 539px) 100vw, 539px\" \/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Pa\u0142ac w Radzyniu. \u201eTygodnik Ilustrowany\u201d 27 X 1860<br><a href=\"https:\/\/polona.pl\/preview\/85fe864b-6914-431b-872d-78c82a81ef1f\">https:\/\/polona.pl\/preview\/85fe864b-6914-431b-872d-78c82a81ef1f<\/a><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p>Wiek XX dla samego pa\u0142acu nie by\u0142 szczeg\u00f3lnie szcz\u0119\u015bliwy i burzliwe dzieje sprawi\u0142y, \u017ce budynek ulega\u0142 stopniowej degradacji. Zniszczenia w czasie obu wojen, funkcje publiczne, kt\u00f3re pa\u0142ac pe\u0142ni\u0142 w okresie dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego i po wojnie, po\u017car z 1944 r., wszystko to sprawi\u0142o, \u017ce przez wiele lat trudno by\u0142o w pe\u0142ni podziwia\u0107 niegdy\u015b wspania\u0142\u0105 rezydencj\u0119, \u015bwietnie zlokalizowan\u0105 w \u015brodku miasta, doskonale widoczn\u0105 i dost\u0119pn\u0105, nawet w swoim niedoskona\u0142ym stanie budz\u0105c\u0105 zainteresowanie turyst\u00f3w. Dzi\u015b, po kilkuletniej renowacji Pa\u0142ac Potockich mo\u017ce znowu zachwyca\u0107 jako jeden z nowych siedmiu cud\u00f3w Polski.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns comments-main-tabl is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column faqs-grid is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\" style=\"flex-basis:100%\">\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Ma\u0142e ojczyzny \u2013 strefa regionalist\u00f3w<\/h2>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, strategie rozwoju<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h3 class=\"faqs-title-middle faqs-title wp-block-heading\">Punkt 1<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content faqs-content-middle is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column faqs-content-inside is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h3 class=\"faqs-title-middle faqs-title wp-block-heading\">Punkt  2<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content faqs-content-middle is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column faqs-content-inside is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h3 class=\"faqs-title-middle faqs-title wp-block-heading\">Punkt 3<\/h3>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content faqs-content-middle is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column faqs-content-inside is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Samorz\u0105d, organizacje\u200b<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Ko\u015bcio\u0142y i zwi\u0105zki religijne\u200b<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">\u017bycie kulturalne<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">O\u015bwiata i szkolnictwo<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Sport<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Wybitne postacie\u200b<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Rodziny \u2013 pami\u0105tki<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Wspomnienia, albumy rodzinne\u200b<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Gospodarka &#8211; firmy i przedsi\u0119biorstwa<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Walory turystyczne<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Folklor\u200b<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-item is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<h2 class=\"faqs-title wp-block-heading\">Miejsca pami\u0119ci<\/h2>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns faqs-content is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<p class=\"faqs-content-inside\"><\/p>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button btn-comments\" id=\"btn-comments\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\">Dodaj informacje<\/a><\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n\n\n\n<div class=\"wp-block-columns display-none is-layout-flex wp-container-core-columns-is-layout-9d6595d7 wp-block-columns-is-layout-flex\" id=\"comments-card\">\n<div class=\"wp-block-column is-layout-flow wp-block-column-is-layout-flow\">\n<div class=\"wp-block-buttons is-content-justification-right is-layout-flex wp-container-core-buttons-is-layout-765c4724 wp-block-buttons-is-layout-flex\">\n<div class=\"wp-block-button close\"><a class=\"wp-block-button__link wp-element-button\"><i class=\"fas fa-times-circle\"><\/i>Zamknij<\/a><\/div>\n<\/div>\n\n\n<div class=\"forminator-ui forminator-custom-form forminator-custom-form-1152 forminator-design--default  forminator_ajax\" data-forminator-render=\"0\" data-form=\"forminator-module-1152\" data-uid=\"69f6063cb3daa\"><br\/><\/div><form\n\t\t\t\tid=\"forminator-module-1152\"\n\t\t\t\tclass=\"forminator-ui forminator-custom-form forminator-custom-form-1152 forminator-design--default  forminator_ajax\"\n\t\t\t\tmethod=\"post\"\n\t\t\t\tdata-forminator-render=\"0\"\n\t\t\t\tdata-form-id=\"1152\"\n\t\t\t\tenctype=\"multipart\/form-data\" data-color-option=\"default\" data-design=\"default\" data-grid=\"open\" style=\"display: none;\"\n\t\t\t\tdata-uid=\"69f6063cb3daa\"\n\t\t\t><div role=\"alert\" aria-live=\"polite\" class=\"forminator-response-message forminator-error\" aria-hidden=\"true\"><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"select-1\" class=\"forminator-field-select forminator-col forminator-col-6 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-form-1152__field--select-1_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-form-1152__field--select-1_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Wybierz temat <span class=\"forminator-required\">*<\/span><\/label><select  id=\"forminator-form-1152__field--select-1_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-select--field forminator-select2 forminator-select2-multiple\" data-required=\"1\" name=\"select-1\" data-default-value=\"\" data-placeholder=\"Wybierz temat\" data-search=\"false\" data-search-placeholder=\"Wybierz temat\" data-checkbox=\"false\" data-allow-clear=\"false\" aria-labelledby=\"forminator-form-1152__field--select-1_69f6063cb3daa-label\"><option value=\"\"  >Wybierz temat<\/option><option value=\"Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, strategie rozwoju\"  data-calculation=\"0\">Wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107, strategie rozwoju<\/option><option value=\"O\u015bwiata i szkolnictwo\"  data-calculation=\"0\">O\u015bwiata i szkolnictwo<\/option><option value=\"Sport\"  data-calculation=\"0\">Sport<\/option><option value=\"Wybitne-postacie\u200b\"  data-calculation=\"0\">Wybitne postacie\u200b<\/option><option value=\"Rodziny-\u2013-pami\u0105tki\"  data-calculation=\"0\">Rodziny \u2013 pami\u0105tki<\/option><option value=\"Wspomnienia,-albumy-rodzinne\u200b\"  data-calculation=\"0\">Wspomnienia, albumy rodzinne\u200b<\/option><option value=\"Gospodarka-\u2013-firmy-i-przedsi\u0119biorstwa\"  data-calculation=\"0\">Gospodarka \u2013 firmy i przedsi\u0119biorstwa<\/option><option value=\"Walory-turystyczne\"  data-calculation=\"0\">Walory turystyczne<\/option><option value=\"Folklor\u200b\"  data-calculation=\"0\">Folklor\u200b<\/option><option value=\"Miejsca-pami\u0119ci\"  data-calculation=\"0\">Miejsca pami\u0119ci<\/option><\/select><\/div><\/div><div id=\"html-1\" class=\"forminator-field-html forminator-col forminator-col-6 \"><div class=\"forminator-field forminator-merge-tags\" data-field=\"html-1\"><div><button class=\"button-submit\">Utw\u00f3rz post<\/button><\/div><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"email-1\" class=\"forminator-field-email forminator-col forminator-col-12 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-field-email-1_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-field-email-1_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Adres e-mail <span class=\"forminator-required\">*<\/span><\/label><input type=\"email\" name=\"email-1\" value=\"\" placeholder=\"Na przyk\u0142ad: jan@kowalski.com\" id=\"forminator-field-email-1_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-input forminator-email--field\" data-required=\"1\" aria-required=\"true\" autocomplete=\"email\" \/><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"name-1\" class=\"forminator-field-name forminator-col forminator-col-6 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-field-name-1_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-field-name-1_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Imi\u0119 <span class=\"forminator-required\">*<\/span><\/label><input type=\"text\" name=\"name-1\" value=\"\" placeholder=\"Na przyk\u0142ad: Jan\" id=\"forminator-field-name-1_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-input forminator-name--field\" aria-required=\"true\" autocomplete=\"name\" \/><\/div><\/div><div id=\"name-2\" class=\"forminator-field-name forminator-col forminator-col-6 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-field-name-2_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-field-name-2_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Nazwisko <span class=\"forminator-required\">*<\/span><\/label><input type=\"text\" name=\"name-2\" value=\"\" placeholder=\"Na przyk\u0142ad: Kowalski\" id=\"forminator-field-name-2_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-input forminator-name--field\" aria-required=\"true\" autocomplete=\"name\" \/><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"textarea-1\" class=\"forminator-field-textarea forminator-col forminator-col-12 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-field-textarea-1_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-field-textarea-1_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Tekst <span class=\"forminator-required\">*<\/span><\/label><textarea name=\"textarea-1\" placeholder=\"Np. tekst zast\u0119pczy Mo\u017cesz wstawi\u0107 now\u0105 lini\u0119\" id=\"forminator-field-textarea-1_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-textarea\" rows=\"6\" style=\"min-height:140px;\" ><\/textarea><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"upload-1\" class=\"forminator-field-upload forminator-col forminator-col-12 \"><div class=\"forminator-field\"><label for=\"forminator-field-upload-1_69f6063cb3daa\" id=\"forminator-field-upload-1_69f6063cb3daa-label\" class=\"forminator-label\">Prze\u015blij plik<\/label><div class=\"forminator-multi-upload \" data-element=\"upload-1_69f6063cb3daa\"><input type=\"file\" name=\"upload-1[]\" id=\"forminator-field-upload-1_69f6063cb3daa\" class=\"forminator-input-file forminator-field-upload-1_69f6063cb3daa-1152\" multiple=\"multiple\" data-method=\"ajax\" data-size=\"100000000\" data-size-message=\"Maksymalny dozwolony rozmiar pliku wynosi 100 MB. \"><div class=\"forminator-multi-upload-message\" aria-hidden=\"true\"><span class=\"forminator-icon-upload\" aria-hidden=\"true\"><\/span><p>Przeci\u0105gnij i upu\u015b\u0107 (lub) <a class=\"forminator-upload-file--forminator-field-upload-1_69f6063cb3daa\" href=\"#\" onclick=\"return false;\">Wybierz pliki<\/a><\/p><\/div><\/div><ul class=\"forminator-uploaded-files upload-container-upload-1_69f6063cb3daa\"><\/ul><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"checkbox-1\" class=\"forminator-field-checkbox forminator-col forminator-col-12 \"><div role=\"group\" class=\"forminator-field required\" aria-labelledby=\"forminator-checkbox-group-forminator-field-checkbox-1-69f6063cb3daa-label\"><label id=\"forminator-field-checkbox-1-1-69f6063cb3daa-label\" for=\"forminator-field-checkbox-1-1-69f6063cb3daa\" class=\"forminator-checkbox\" title=\"Wyra\u017cam zgod\u0119 na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 Polityk\u0105 Prywatno\u015bci w celu skontaktowania si\u0119 poprzez formularz kontaktowy.\"><input type=\"checkbox\" name=\"checkbox-1[]\" value=\"Prosz\u0119-zaznaczy\u0107\" id=\"forminator-field-checkbox-1-1-69f6063cb3daa\" aria-labelledby=\"forminator-field-checkbox-1-1-69f6063cb3daa-label\" data-calculation=\"0\"  \/><span class=\"forminator-checkbox-box\" aria-hidden=\"true\"><\/span><span class=\"forminator-checkbox-label\">Wyra\u017cam zgod\u0119 na przetwarzanie moich danych osobowych zgodnie z obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 Polityk\u0105 Prywatno\u015bci w celu skontaktowania si\u0119 poprzez formularz kontaktowy.<\/span><\/label><\/div><\/div><\/div><div class=\"forminator-row\"><div id=\"html-2\" class=\"forminator-field-html forminator-col forminator-col-12 \"><div class=\"forminator-field forminator-merge-tags\" data-field=\"html-2\"><a href=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/polityka-prywatnosci\/\">Administratorem danych osobowych jest Centrum Bada\u0144 nad Histori\u0105 Regionaln\u0105 i Lokaln\u0105 UMCS.<\/a><\/div><\/div><\/div><input type=\"hidden\" name=\"referer_url\" value=\"\" \/><div class=\"forminator-row forminator-row-last\"><div class=\"forminator-col\"><div class=\"forminator-field\"><button class=\"forminator-button forminator-button-submit\">Utw&oacute;rz post<\/button><\/div><\/div><\/div><input type=\"hidden\" id=\"forminator_nonce\" name=\"forminator_nonce\" value=\"cdc5edd281\" \/><input type=\"hidden\" name=\"_wp_http_referer\" value=\"\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16054\" \/><input type=\"hidden\" name=\"form_id\" value=\"1152\"><input type=\"hidden\" name=\"page_id\" value=\"16054\"><input type=\"hidden\" name=\"form_type\" value=\"default\"><input type=\"hidden\" name=\"current_url\" value=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/2025\/01\/02\/radzyn-podlaski-gmina-miejska\/\"><input type=\"hidden\" name=\"render_id\" value=\"0\"><input type=\"hidden\" name=\"forminator-multifile-hidden\" class=\"forminator-multifile-hidden\"><input type=\"hidden\" name=\"action\" value=\"forminator_submit_form_custom-forms\"><\/form>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Radzy\u0144 Podlaski (gmina miejska) start Powiat: radzy\u0144ski Gmina: loco Mapa miejscowo\u015bci end Miejscowo\u015bci \u2013 cz\u0119\u015b\u0107 ekspercka Podlaski Wersal Kiedy 6 maja 1682 r. Ludwik XIV wprowadzi\u0142 si\u0119 do swojej nowej siedziby, od tej pory nieformalnej stolicy Francji czyli Wersalu, narodzi\u0142 si\u0119 jednoczenie wzorzec pa\u0142acu i szerzej \u2013 ca\u0142ego za\u0142o\u017cenia architektoniczno-ogrodowego, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 ikon\u0105. W&hellip;&nbsp;<a href=\"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/2025\/01\/02\/radzyn-podlaski-gmina-miejska\/\" class=\"\" rel=\"bookmark\">Czytaj dalej &raquo;<span class=\"screen-reader-text\">Radzy\u0144 Podlaski (gmina miejska)<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"neve_meta_sidebar":"","neve_meta_container":"","neve_meta_enable_content_width":"","neve_meta_content_width":0,"neve_meta_title_alignment":"","neve_meta_author_avatar":"","neve_post_elements_order":"","neve_meta_disable_header":"","neve_meta_disable_footer":"","neve_meta_disable_title":"","ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-16054","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16054","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16054"}],"version-history":[{"count":14,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16054\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16231,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16054\/revisions\/16231"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16054"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16054"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/lubelskie-encyklopedia.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16054"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}