Zadębie

Patrz hasło: Dębowa Kłoda.

W przeszłości posługiwano się wariantami nazwy: Zadubie, Zaduba, Zadębie. Nazwa pochodzi od prawdopodobnie od określenia położenia ‘za dębami’ [Kosyl, 1974, t. 2, 491].

Województwo i powiat

Okolice Zadębia w XVI w. należały do Wielkiego Księstwa Litewskiego, początkowo do województwa podlaskiego. Na mocy reform administracyjnych w 1566 r., wydzielono powiaty brzeski, kobryński i kamieniecki, tworząc z nich nowe województwo brzesko-litewskie. Zadębie było zlokalizowane w obrębie powiatu brzeskiego. Tuż po zawarciu unii lubelskiej, w roku 1569, na krótko znalazły się pod jurysdykcją Korony, bowiem król Zygmunt August, rozgniewany niechętną postawą wobec unii starosty brzeskiego i wohyńskiego Eustachego Wołłowicza, przyłączył starostwo wohyńskie (do którego należało Zadębie) do koronnego województwa podlaskiego i przekazał staroście radomskiemu Janowi Tarło. Była to jednak sytuacja przejściowa, bowiem wkrótce Wołłowicz wrócił do łask, Tarło zrzekł się tego nadania na jego rzecz, a tereny te powróciły do województwa brzeskolitewskiego Wielkiego Księstwa Litewskiego [Lustracja woj. podlaskiego 1570, s. 10]. Po ostatnim rozbiorze Polski (1795) miejscowość znalazła się w zaborze austriackim, w cyrkule chełmskim Galicji Zachodniej. Po włączeniu do Księstwa Warszawskiego, weszła ona w 1810 r. w skład powiatu włodawskiego w departamencie siedleckim. Po utworzeniu w 1815 r. Królestwa Polskiego wieś znalazła się w powiecie włodawskim województwa podlaskiego (od 1837 r. guberni podlaskiej).

W latach 1844–1866 leżała w okręgu włodawskim powiatu radzyńskiego w guberni lubelskiej, a od 1867 r. w powiecie włodawskim guberni siedleckiej (od 1912 r. guberni chełmskiej). W latach 1915–1918 r. znajdowała się w strefie wojskowej okupacji niemieckiej, tzw. Etappen Inspektion Armee Bug. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę należała do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego (1919–1939).

W czasie okupacji niemieckiej (1939–1944) włączono ją do powiatu chełmskiego. Od 1944 r. powróciła do powiatu włodawskiego województwa lubelskiego, a w 1954 r. weszła w skład powiatu parczewskiego [DzU, 1954, nr 49, poz. 241]. W latach 1975–1998 znajdowała się w obrębie województwa bialskopodlaskiego. Od 1999 r. leży w powiecie parczewskim województwa lubelskiego [Maroszek, 2013; Wawrzyńczyk, 1951; Mapa, 1803; Ćwik i Reder, 1977].

Gmina

Gminy dominialne powstały na podstawie Konstytucji Księstwa Warszawskiego. Dekret z 1809 r., wprowadził gminy wiejskie na czele z wójtami, którymi zostawali z urzędu właściciele dóbr ziemskich, mogący wyznaczać swoich zastępców za zgodą władz zwierzchnich. Wójtowie byli wykonawcami zarządzeń władz państwowych, opiekowali się majątkiem gminnym, czuwali nad bezpieczeństwem, porządkiem i zdrowiem mieszkańców. Pomocą w poszczególnych wsiach służyli im sołtysi [DPKW, 1809, t. 1, s. 227–236]. W pierwszej połowie XIX w. Zadębie należało do gminy Krzywowierzba [APL, MSGL, sygn. 167]. Po utworzeniu na mocy ukazu cara Aleksandra II gmin samorządowych w Królestwie Polskim (1865), wieś weszła w skład gminy Krzywowierzba [APL, BKSW, sygn. 4]. Od 1973 r. należy do gminy Dębowa Kłoda [DUWRNwL, 1972, nr 12, poz. 239].

Brak informacji o dawnym osadnictwie z kwerendy i systematycznych badań powierzchniowych prowadzonych w ramach AZP w roku 2004 [NID, AZP obszar 69-86].

Geneza powstania wsi jest niejasna. Być może wymieniona w spisie z 1566 r. wieś Karpce, to późniejsze Zadubie. W spisie tym wymienione jest też pole Zadubie [DMMI, 1897, t. 1, s. 396–397]. Wieś Zadębie z pewnością powstała przed 1735 r., gdyż wówczas opisano ją jako opuszczoną [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1461]. W kolejnych latach wieś nie odrodziła się, a na jej miejscu powstał folwark.

Zadębie przez wieki należało do dóbr wielkoksiążęcych, następnie królewskich. W XVI w. należał do starostwa wohyńskiego, potem znalazła się w starostwie brzeskim ekonomii łomaskiej. W okresie rozbiorowym należał do ekonomii krzywowierzbskiej. W 1864 r. część ziemi w Zadębiu stała się własnością uwłaszczonych chłopów. W 1868 r. folwark Zadębie (285 dziesięcin) w 1871 r. otrzymał Sokrat Starinkiewicz jako majorat wieczysty (dobra Zadębie, składające się z folwarków Bednarzówka, Dębowa Kłoda, Zadębie i Kodeniec). W 1886 r. uzyskał on do niego pełne prawa własnościowe. W 1897 r. sprzedał folwark Zadębie chłopom Uhnina i Zaliszcza [APL OCH, HW, sygn. 2/716].

Niestety nie posiadamy informacji o wyznaniu pierwszych mieszkańców Zadębia, prawdopodobnie byli oni prawosławnymi, a później grekokatolikami. Od 1588 r. należeli do parafii greckokatolickiej Narodzenia NMP w Kodeńcu [LVIA, f. 634, ap. 1, d. 48; APL, CHKGK, sygn. 360]. W 1875 r. unici, pomimo stawianego oporu, stali się oficjalnie prawosławnymi. Po carskim ukazie tolerancyjnym z 1905 r., zezwalającym na zgodne z prawem przyjmowanie obrządku rzymskokatolickiego, większość z nich przeszła na katolicyzm.

W przeszłości katolicka mniejszość we wsi należała do parafii rzymskokatolickiej w Opolu (Podedwórzu). W 1905 r. 11 byłych unitów, przeszło na katolicyzm [APRO, Liber Conversorum parafii Opole]. W 1919 r. wieś przyłączono do parafii rzymskokatolickiej w Sosnowicy. Od 1922 r. katolicy należą do parafii rzymskokatolickiej Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Kodeńcu.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości uczniowie z Zadębia uczęszczali do szkoły w Kodeńcu.

W 1864 r. w Zadębiu mieszkało 8 osób [APL, BKSW, sygn. 4]. W 1887 r. egzystowało w nim 20 osób [PKSG za 1887]. Według spisu powszechnego z 1921 r. we wsi w 8 budynkach zamieszkiwało 26 osób. Deklarowały one wyznanie rzymskokatolickie – 9 i prawosławne – 17 [Skorowidz miejscowości, 1924, t. 4]. W 2021 r. miejscowość liczyła 24 osoby [https://www.polskawliczbach.pl].

Najstarsze informacje o niewielkim folwarku Zadubie pochodzą z 1792 r. [LVIA, f. 11, ap. 1, d. 1474].

Elementem krajobrazu kulturowego wsi są kapliczki i krzyże przydrożne, które są symbolem wiary okolicznego ludu. Były one od dawnych czasów stawiane na rozstajach dróg, na końcach wsi, czy też dla upamiętnienia ważnych wydarzeń w życiu prywatnym lub całej społeczności. Ich powszechność, nie łączyła się jednak z zapisywaniem informacji o ich istnieniu w różnego rodzaju źródłach pisanych.

***

W maju 1905 r. podczas siania owsa w folwarku Zadubie Michał Borsuk z Zaliszcza mówił innym, że „caryca urodziła bękarta, a car wydał manifest, żeby była Polska” [APL, ZŻPBKiW, sygn. 173].

***

W 1946 r. jedna rodzina prawosławna ze wsi uzyskała zwolnienie z ewakuacji do ZSRR, w wyniku aktywnej działalności w szeregach MO, UB [APL OCH, St. Pow. we Włodawie, sygn. 226].